Trong truyền thống văn hóa phương Đông, sự học không chỉ nhằm mở mang tri thức mà còn là con đường tu dưỡng thân tâm, hoàn thiện nhân cách. Bởi vậy, người thầy không đơn thuần là người truyền đạt những điều đã biết, mà còn là người khai mở nhận thức, dẫn dắt học trò hướng đến điều thiện.
Nói về đạo làm thầy, cổ nhân có câu 誨人不倦 – Hối nhân bất quyện, nghĩa là dạy bảo người khác mà không biết mỏi mệt. Bốn chữ ngắn gọn ấy, trải qua hơn hai nghìn năm, vẫn gợi lên những suy ngẫm sâu xa về sự học, lòng kiên nhẫn và trách nhiệm của người truyền trao tri thức.

Hòa thượng Thích Minh Cảnh trong giờ lên lớp tại Trung tâm Dịch thuật Hán Nôm Huệ Quang
Chữ 誨 (hối) thuộc bộ 言 (ngôn), có nghĩa là dạy bảo, chỉ dẫn, khuyên răn. Xét về cấu tạo, 言 biểu thị ý nghĩa liên quan đến lời nói, còn 每 (mỗi) giữ vai trò biểu âm. Trong Thuyết văn giải tự (說文解字), Hứa Thận giải thích: 「誨,曉教也。」 – Hối, hiểu giáo dã, nghĩa là giảng giải, dạy bảo cho người khác hiểu rõ.[1] So với chữ 教 (giáo) mang nghĩa rộng về dạy dỗ, giáo dục, chữ 誨 nhấn mạnh sự chỉ bảo, khai dẫn để người học hiểu ra điều phải. Chữ 人 (nhân) nghĩa là người; 不 (bất) nghĩa là không; 倦 (quyện) nghĩa là mỏi mệt, chán nản. Như vậy, 誨人不倦 không chỉ nói đến sự chuyên cần trong việc dạy học, mà còn hàm chứa đức nhẫn nại và tấm lòng không nản chí trước những khó khăn của việc giáo dục con người.
Câu này xuất phát từ thiên Thuật nhi (述而), sách Luận ngữ (論語), khi Khổng Tử nói:
「默而識之,學而不厭,誨人不倦,何有於我哉?」 [2]
Phiên âm: Mặc nhi chí chi, học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện, hà hữu ư ngã tai?
Dịch nghĩa: Lặng lẽ ghi nhớ những điều đã học, học không biết chán, dạy người không biết mỏi; những điều ấy, ta đã làm được gì đâu?
Điều đáng chú ý là “hối nhân bất quyện” không đứng riêng lẻ mà gắn liền với “học nhi bất yếm” (學而不厭). Một bên là tinh thần cầu học không ngừng, một bên là sự tận tụy trong việc dạy người. Học và dạy, xét đến cùng, không phải hai công việc tách biệt. Người muốn dạy người trước hết phải tự học, tự sửa mình; người thực sự thấu hiểu giá trị của sự học cũng không nỡ giữ riêng những điều hữu ích đã lĩnh hội. Cái học vì thế không dừng ở sự tích lũy kiến thức, mà còn được biểu hiện qua khả năng làm lợi ích cho người khác.
Câu kết “何有於我哉” (Hà hữu ư ngã tai) thường được hiểu như lời tự khiêm của Khổng Tử, tuy trong truyền thống chú giải vẫn có những cách diễn giải khác nhau. Chính sự khiêm cung ấy khiến lời dạy thêm phần sâu sắc. Bởi người thầy, dù học vấn uyên thâm đến đâu, vẫn không thể tự xem mình đã đến chỗ tận cùng của sự hiểu biết. Còn thấy điều cần học thì vẫn còn có thể tiến bộ; còn biết lắng nghe thì việc dạy người mới tránh được sự cố chấp vào những điều mình đã biết.
Trong một đoạn khác của Luận ngữ, Khổng Tử nói: 「有教無類」 – Hữu giáo vô loại, nghĩa là trong việc dạy dỗ không phân biệt loại người.[3] Tinh thần ấy cho thấy giáo dục không nên bị giới hạn bởi những định kiến về xuất thân hay địa vị. Mỗi con người đều có khả năng học hỏi và chuyển hóa, nếu được trao cơ hội cùng sự hướng dẫn thích hợp. Bởi vậy, sự nhẫn nại của người thầy không chỉ nằm ở việc giảng đi giảng lại một điều, mà còn ở khả năng nhận ra sự khác biệt giữa những người học, để tìm cách dẫn dắt phù hợp.
Từ đạo học Nho gia, có thể liên hệ đến tinh thần giáo hóa trong Phật giáo. Đức Phật được tôn xưng là bậc Đạo sư (導師), người chỉ bày con đường đưa đến sự chấm dứt khổ đau. Trong kinh Pháp cú (Dhammapada), kệ 276, Ngài dạy:
「Tumhehi kiccamātappaṃ, akkhātāro tathāgatā.」 [4]
Dịch nghĩa: Các con phải tự mình tinh tấn; các đấng Như Lai chỉ là những bậc chỉ đường.
Lời dạy ấy mở ra một chiều sâu khác của mối quan hệ thầy trò. Người thầy có thể chỉ bày phương hướng, giải thích những điều chưa rõ, khích lệ khi người học thoái chí, nhưng không thể học thay, tu thay hay giác ngộ thay cho người khác. Sự giáo hóa chân chính vì thế không nhằm khiến người học mãi lệ thuộc vào thầy, mà giúp họ dần có đủ hiểu biết và năng lực để tự mình bước đi.
Trong truyền thống Phật giáo, việc giáo hóa còn gắn liền với hai phẩm chất quan trọng: từ bi và trí tuệ. Có trí tuệ mới biết điều gì cần truyền trao, có từ bi mới đủ kiên nhẫn để truyền trao điều ấy. Chỉ có kiến thức mà thiếu lòng thương người, việc dạy học dễ trở thành sự áp đặt; chỉ có nhiệt tâm mà thiếu hiểu biết, sự hướng dẫn cũng khó đem lại lợi ích lâu dài. Người thầy vì thế không chỉ cần hiểu điều mình dạy, mà còn phải hiểu phần nào người đang tiếp nhận lời dạy ấy.
Nhìn lại lịch sử Phật giáo Việt Nam, biết bao thế hệ cao tăng đã dành trọn đời mình cho việc hoằng pháp, giáo dưỡng Tăng tài, phiên dịch, trước thuật và lưu truyền kinh điển. Có những bậc thầy để lại trước tác đồ sộ, nhưng cũng có những vị chẳng lưu danh qua sách vở, chỉ âm thầm truyền trao sở học, giữ gìn nếp sống thiền môn và dìu dắt học chúng qua từng việc nhỏ. Công hạnh giáo hóa đôi khi không nằm ở những lời thuyết giảng cao xa, mà hiện diện trong sự nhẫn nại trước lỗi lầm, sự bao dung trước những vụng về và niềm tin rằng mỗi người đều có thể chuyển hóa nếu biết học hỏi, thực hành.
Đạo làm thầy, suy cho cùng, không chỉ được đo bằng những điều đã giảng dạy, mà còn bằng những gì được khơi dậy nơi người học. Một lời chỉ dẫn đúng lúc có thể giúp người khác thay đổi cách nhìn; một sự khích lệ chân thành có thể nâng đỡ họ qua những tháng ngày khó khăn. Và đôi khi, bài học theo người học suốt đời lại không phải là điều được ghi chép trong sách vở, mà là phong thái, nhân cách và cách sống của người thầy.
Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20 tháng 11, đọc lại bốn chữ 誨人不倦, chúng ta có dịp nhớ đến những người đã âm thầm góp phần làm nên sự trưởng thành của mình. Từ người thầy nơi trường lớp đến những bậc thiện tri thức trên đường học đạo, mỗi sự chỉ dẫn chân thành đều là một nhân duyên đáng trân trọng.
學而不厭,誨人不倦 – Học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện. Học không biết chán, dạy không biết mỏi. Hai vế ấy không chỉ nói về phẩm hạnh của người thầy, mà còn nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm đối với những điều mình đã được học. Bởi sự học không kết thúc khi rời khỏi mái trường, cũng như ân nghĩa thầy trò không khép lại sau một thời gian truyền dạy.
Người xưa thường nói đến việc truyền đăng tục diệm (傳燈續焰), nghĩa là trao đèn nối lửa, để ánh sáng được tiếp nối không dứt. Tri thức và đạo lý cũng vậy, chỉ thực sự có sức sống khi được tiếp nhận, thực hành và truyền trao qua nhiều thế hệ. Có lẽ, sự tri ân sâu sắc nhất đối với người thầy không chỉ ở lời cảm tạ, mà còn ở việc sống xứng đáng với những điều đã được chỉ dạy, để từ ánh sáng mình từng nhận được, lại có thể thắp lên một ngọn đèn cho người đến sau.
Chú thích và tài liệu tham khảo:
[1] Hứa Thận (許慎), Thuyết văn giải tự (說文解字), bộ 言, mục 誨. Nguyên văn: 「誨,曉教也。从言,每聲。」, nghĩa là: “Hối là giảng giải, dạy bảo; theo bộ Ngôn, chữ Mỗi biểu âm”.
[2] Luận ngữ (論語), thiên Thuật nhi (述而), chương 7.2. Nguyên văn: 「子曰:默而識之,學而不厭,誨人不倦,何有於我哉?」. Theo cách hiểu phổ biến, câu cuối thể hiện thái độ tự khiêm của Khổng Tử; một số nhà chú giải lại hiểu là lời tự thuật về những điều ông luôn thực hành.
[3] Luận ngữ (論語), thiên Vệ Linh Công (衛靈公), chương 15.39: 「子曰:有教無類。」 – Tử viết: Hữu giáo vô loại. Nghĩa là: “Khổng Tử nói: Trong việc giáo dục không phân biệt loại người”.
[4] Dhammapada (Pháp cú), kệ 276, phẩm Đạo (Maggavagga). Nguyên văn đầy đủ: “Tumhehi kiccamātappaṃ, akkhātāro tathāgatā; paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā.” Hai câu đầu nhấn mạnh trách nhiệm tự thân thực hành của người học đạo và vai trò chỉ đường của các đấng Như Lai.
Thư viện Huệ Quang