Thiết lập long vị chúc thọ Hoàng đế: Một nếp xưa chốn cửa thiền

Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, mối quan hệ giữa đạo Phật và hoàng triều luôn là một mối nhân duyên tốt đẹp qua nhiều thế kỷ. Từ thuở khai hoang lập đất, đạo Phật đã hòa cùng đất nước với vai trò hộ quốc an dân. Các triều đại phong kiến xưa, khi gánh vác sứ mạng trị quốc an bang, đã nhìn thấy nơi đạo Phật một bờ cõi tinh thần kiên cố, nơi dung dưỡng lòng từ bi và trí tuệ để vỗ về lòng dân qua bao thăng trầm cuộc thế.

Triều đình đứng ra kiến tạo danh lam cổ tự, lập trai đàn thủy lục, đồng thời đặt ra chế độ Tăng quan. Các bậc cao tăng thạc đức được thỉnh mời vào nội cung để thuyết pháp và truyền giới quy y cho hàng hoàng thân quốc thích.

Từ xa xưa, không hiếm những bậc danh tăng đem đạo lý mà phò đời, đem trí tuệ thiền môn để cảm hóa và dẫn dắt các bậc quân vương. Như Tuệ Trung Thượng sĩ là người thầy khai mở tâm yếu Thiền tông cho vua Trần Nhân Tông; hay Thiền sư Thạch Liêm, Thích Đại Sán, bậc danh tăng được chúa Nguyễn Phúc Chu tôn làm thầy quy y, truyền trao giới pháp và nhiều lần cung thỉnh vào phủ cùng chúa Nguyễn đàm đạo.

Đến như Nguyên Thiều lão tổ, ngài cũng được các đời chúa Nguyễn hết lòng sùng kính. Kế thừa lòng tôn kính ấy, chúa Ninh Nguyễn Phúc Chú còn đích thân ngự soạn bài ký minh, khắc trên bia đá nơi tháp mộ Tổ sư tại Huế, để ghi nhớ công đức của ngài đối với đạo Phật tại Đàng Trong.

Giang sơn có yên bình thì mái chùa mới được tĩnh lặng, đất nước có thái bình thì tiếng chuông đại hồng chung mới được ngân vang giữa cõi lòng nhơn sanh. Hoàng triều đem ân đức che chở, gia ban cho Tăng đoàn; Tăng sĩ lấy việc siêng năng tu tập, làm sáng tỏ đạo pháp để hồi hướng báo đáp. Mối nhân duyên ấy đã tạo nên một gạch nối linh thiêng giữa Đạo và Đời, nơi mà lòng trung quân hòa làm một với tâm đại bi, giữ vững mạch sống “Hộ quốc an dân”.

Vì thế, vào những ngày sóc vọng, nơi chốn thiền môn thường cử hành nghi thức chúc tán, cầu cho đấng minh quân được trường thọ, giang sơn bền vững, bá tánh an cư. Mỗi khi chư Tăng đứng trước long vị chúc thọ Hoàng đế nơi chánh điện, thành kính dâng nén tâm hương lên chư Phật, lời kinh tiếng kệ được cất lên.

Nghi thức ấy bắt nguồn từ tinh thần báo ân Quốc gia trong Tứ Trọng Ân mà người con Phật luôn ghi nhớ. Bởi nhờ có quốc gia che chở, xã tắc yên bình mà Tăng đoàn được an ổn tu hành, đạo pháp có nhân duyên được lưu truyền giữa thế gian.

Nơi Đại Hùng Bửu Điện, tấm long vị đề chữ “Thượng chúc đương kim Hoàng đế thánh thọ vạn tuế, vạn vạn tuế” được tôn trí trang nghiêm trước bàn Phật, không nhằm tôn cao uy quyền thế tục, mà là biểu hiện của mối nhân duyên giữa đạo Phật và hoàng triều. Nơi ấy, chư Tăng dâng lời khải bạch lên chư Phật, thay mặt Thánh chủ cầu nguyện cho hoàng đồ củng cố, đế đạo hà xương, bá tánh khắp chốn được hưởng cảnh thanh bình, no ấm.

Để hiểu vì sao nơi thiền môn thanh tịnh lại thiết lập phụng thờ tấm long vị chúc thọ vua, ta cần trở về với giáo lý kinh điển và thanh quy chốn thiền môn. Việc lập long vị chúc thọ Hoàng đế nơi chánh điện không phải là sự tùy nghi hay uốn mình theo thế tục, mà vốn có căn nguyên triết lý sâu thẳm, được quy định nghiêm cẩn trong chốn thiền môn.

Trong bộ Bách Trượng Thanh Quy Chứng Nghĩa Ký, phần Chứng Nghĩa bàn về nghi thức “chúc ly” đã giải thích việc thiết lập long vị chúc thọ vua trước Phật điện như sau:

Hán văn:

證義曰。祝𨤲者是為　皇饗佛之辭。以此悅佛神。而報　皇恩也。按仁王梵網等經。佛遙鑒未來。慮僧家之微弱。恐佛法衰殘。是以金口囑累。教海仗　皇以流通。玉手撫摩。僧輪憑　帝而熾盛。若　帝王臣宰。少金湯之志。則真教陵夷。惠風掩扇。人懷侮慢。法雨難施矣。是知城壍當時。津梁後進者。莫尚　王臣擁護。葢　皇以覆護恩德被僧。僧以明道熏修報答。此乃法門第一要事。故須日日祝延　聖壽。事事祝延　聖壽。方盡衲子報恩之誠。今正殿佛前。常供　萬歲牌。即是此意。故首舉之。

昔後宋僧曇宗。在靈味寺。嘗為武帝行菩薩五悔法。帝曰。朕有何罪。而為懺悔。宗對曰。昔虞舜至聖。犹云。予違汝弼。湯武亦云。萬方有罪。罪在朕躬。聖主引咎。葢以軌世。陛下齊聖往古。履道思冲。寧得獨異。武帝善之。噫。曇宗之語。可謂報恩師表也。然僧又當知。各為本分事重。努力熏修。庶幾佛恩　國恩。兩無所忝。不可徒崇虗文。而有荒實踐也。

Dịch nghĩa:

Sách Chứng Nghĩa bàn rằng: Lời chúc thọ (dâng lời cầu phúc) chính là lời thay mặt Đức Hoàng đế cúng dường lên chư Phật, dùng việc này để làm vui lòng chư Phật, chư thần, đồng thời cũng là cách để báo đáp ơn sâu của Hoàng đế.

Xét theo các kinh điển nền tảng như Nhân Vương, Phạm Võng, Đức Phật từ xưa đã soi thấu tương lai xa xôi, lo lắng hàng Tăng bảo yếu ớt, e sợ chánh pháp rồi sẽ suy tàn, cho nên mới dùng lời vàng dặn dò gửi gắm: để biển giáo pháp nhờ uy Hoàng đế mà được lưu thông; dùng tay ngọc xoa đầu che chở, để bánh xe pháp của Tăng đoàn dựa vào Đế vương mà phát triển thịnh vượng.

Nếu các bậc đế vương, thần tử thiếu mất ý chí bảo hộ kiên cố như thành đồng ao sắt, thì chánh giáo sẽ bị mai một, gió tuệ bị che khuất, người đời sinh tâm khinh mạn và mưa pháp khó lòng rưới khắp. Vì thế mới biết, làm thành trì bảo vệ đương thời, làm cầu bến cho người sau tiến bước, không gì bằng sự hộ trì vững chắc của vua quan.

Bởi vì Hoàng đế lấy ơn đức che chở, gia ban cho hàng Tăng sĩ, còn Tăng sĩ thì lấy việc làm sáng tỏ đạo pháp và nỗ lực tu hành để báo đáp. Đây chính là việc quan trọng hàng đầu của pháp môn. Cho nên phải ngày ngày cầu chúc Thánh thọ vô cương, trong từng công việc đều cầu chúc Thánh thọ vô cương, mới làm trọn tấm lòng thành báo ơn của hàng con Phật. Nay trước bàn Phật ở điện chính thường thờ bài vị “Thượng chúc đương kim Hoàng đế thánh thọ vạn tuế, vạn vạn tuế”, chính là mang trọn ý nghĩa sâu thẳm ấy, cho nên chư Tổ mới trân trọng nêu lên hàng đầu.

Xưa kia, Tăng sĩ Đàm Tông thời Hậu Tống ở chùa Linh Vị từng vì Vũ Đế hành lễ Bồ Tát Ngũ Pháp Sám Hối. Vua hỏi: “Trẫm có tội chi mà phải sám hối?” Ngài Đàm Tông đáp: “Xưa vua Thuấn chí thánh còn nói ‘Ta có lỗi thì các ngươi giúp đỡ’; vua Thang, vua Vũ cũng nói ‘Muôn dân có tội, tội ở trẫm đây’. Bậc thánh chủ tự nhận lỗi về mình chính là để làm khuôn phép cho đời. Bệ hạ đạo cao sánh ngang xưa cũ, hành trì khiêm tốn, há lại có thể đứng ngoài lệ ấy?”

Vũ Đế nghe qua lấy làm khen ngợi. Than ôi! Lời của ngài Đàm Tông thật có thể gọi là bậc thầy mẫu mực về đạo báo ơn vậy!

Thế nhưng, người xuất gia lại phải tự nhắc nhở nhau rằng: việc bản phận của mình là quan trọng nhất, phải luôn nỗ lực huân tu, cốt sao cho ơn Phật và ơn Nước cả hai đều không hổ thẹn, chớ nên chỉ chuộng hình thức hư văn mà rời bỏ sự tu tập thực tế.

Từ nguồn gốc trong Thanh quy, tục phụng thờ long vị chúc thọ khi lan tỏa vào đời sống Phật giáo Việt Nam đã tạo nên những dấu ấn mỹ thuật và tâm linh đặc sắc, trải dài từ chốn kinh đô miền Trung cho đến vùng đất phương Nam.

Ở miền Trung, trọng tâm là chốn kinh đô Huế, nơi mối duyên giữa đạo Phật và nhà Nguyễn đạt đến độ gắn kết sâu dày. Các ngôi quốc tự danh tiếng như Diệu Đế quốc tự, Từ Hiếu tổ đình, Thánh Duyên quốc tự... đều lưu giữ những long vị chúc thọ vua chạm trổ vô cùng tinh xảo.

Long vị ở miền Trung mang đậm phong cách mỹ thuật triều Nguyễn, với dáng vẻ uy nghiêm, sơn son thếp vàng, hình rồng uốn lượn trang trọng. Đặc biệt, có nơi long vị còn được chế tác bằng những chất liệu quý như vàng, đồng..., phản ánh sự công phu trong nghệ thuật chế tác và dấu ấn đặc trưng của mỹ thuật cung đình triều Nguyễn.

Tại kinh đô Huế, việc tôn trí long vị chúc thọ Hoàng đế nơi các ngôi quốc tự còn mang đậm dấu ấn của mối nhân duyên giữa Phật giáo và triều Nguyễn. Trong những ngày sóc vọng và các kỳ trai đàn, chư Tăng đối trước Tam bảo dâng hương, cử hành nghi chúc tán, lễ bái Thù ân, cầu nguyện cho đấng quân vương Thánh thọ vô cương, quốc gia trường cửu, xã tắc thái bình, bá tánh an cư lạc nghiệp. Giữa chốn kinh kỳ, lời chúc tán ngân vang dưới mái già lam cũng chính là tấm lòng thành kính phụng báo Quốc ân của chư Tăng, gửi gắm qua từng lời kinh tiếng kệ.

Xuôi về phương Nam, vùng đất sinh sau đẻ muộn trong bước đường mở cõi của tiền nhân, nơi những mái chùa cũng theo dấu chân người khai hoang mà dần bén rễ giữa đất mới quê xa, tục tôn trí long vị chúc thọ Hoàng đế lại mang một sắc thái riêng: vừa đĩnh đạc trang nghiêm, vừa ấm áp nghĩa tình.

Thuở đầu khi phương Nam còn là miền đất mới, dấu chân người khai phá hãy còn thưa thớt, giữa muôn vàn thử thách của thiên nhiên, chư vị Tổ sư cũng lần bước đến đây, dựng lập chùa chiền, gieo mầm Phật pháp. Từ những mái chùa đơn sơ ấy, đạo lý “Tứ Trọng Ân” dần thấm sâu vào đời sống, nuôi dưỡng lòng tri ân, báo ân đối với quê hương, đất nước và những bậc tiền nhân đã dày công khai phá.

Tại các ngôi cổ tự ở Gia Định, Sài Gòn và khắp lục tỉnh Nam Kỳ như chùa Phi Lai, chùa Kim Huê, chùa Phú Thạnh..., tấm long vị chúc thọ Hoàng đế được tôn trí trang nghiêm nơi điện Phật. Đặc biệt, trong những thời công phu khuya vào các ngày sóc vọng, tại một số ngôi cổ tự Nam Bộ, chư Tăng vẫn duy trì nghi thức chúc tán, xướng lời cầu chúc Thánh thọ vô cương, quốc thái dân an. Nghi thức ấy được gìn giữ như một nề nếp thiền môn, tiếp nối qua nhiều thế hệ tăng sĩ trên vùng đất phương Nam.

Việc tôn trí long vị chúc thọ Hoàng đế tại phương Nam vẫn tiếp nối đạo lý báo ân của chốn thiền môn, đồng thời gợi lên tấm lòng tri ân chân chất của người dân mở đất đối với sự che chở của quốc gia, để bổn đạo xóm làng được an định, Tăng già có chốn tựa nương tu hành. Tấm long vị nơi mái chùa Nam Bộ vì thế không chỉ lưu giữ dấu ấn của một thời mở cõi, mà còn thể hiện tinh thần tri ân, báo ân theo giáo lý nhà Phật, được chư Tổ gìn giữ giữa miền đất mới quê xa.

Nghi thức chúc tán và phụng thờ long vị chúc thọ Hoàng đế còn là lời nhắc nhở nghiêm cẩn cho hàng nạp tử qua muôn thế hệ: phải coi trọng việc bản phận, nỗ lực huân tu, nghiêm trì giới luật và làm sáng tỏ đạo pháp. Bởi chỉ có sự thực hành miên mật ấy mới thật sự làm tròn tấm lòng thành “phụng báo tại tâm điền”, giữ cho mạch sống “Hộ quốc an dân” của Phật giáo Việt Nam luôn đĩnh đạc, trọn vẹn nghĩa tình và ngát hương đạo vị qua từng trang sử bi hùng của dân tộc.

Tác giả: Huệ Hưng – Huỳnh Tấn Định