Cách làm hoành phi, câu đối gia tiên, chọn kiểu dáng, chữ nghĩa theo truyền thống

Nếu gia đình đang có ý định làm hoành phi, câu đối để thờ cúng gia tiên tại nhà riêng (tư gia), dưới đây là một số góp ý về kiểu dáng, chất liệu, chữ nghĩa và lạc khoản dựa trên kinh nghiệm thực tế cùng những nét truyền thống trong văn hóa thờ tự của người Việt, đặc biệt ở khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.

1. Về kiểu dáng và màu sắc truyền thống

Nên chọn hoành phi hình chữ nhật nằm ngang

Trong không gian thờ cúng gia tiên truyền thống ở nhiều vùng thuộc Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, hoành phi hình chữ nhật nằm ngang là kiểu dáng quen thuộc. Bức hoành thường được treo ở vị trí trang trọng phía trên bàn thờ, chính giữa gian thờ, phía dưới là đôi câu đối được bố trí cân xứng hai bên cột hoặc hai bên không gian thờ tự.

Về màu sắc, nền sơn then đen, chữ dát vàng là cách phối màu trang trọng, hài hòa và phù hợp với nhiều không gian thờ gia tiên tại tư gia. Chữ thường được thể hiện theo lối Khải thư, tức chữ viết chân phương, rõ nét, dễ nhận diện. Nếu làm chữ chạm nổi, có thể lựa chọn kiểu chữ nổi theo dáng sống trâu hoặc chữ ống tơ, tùy theo mẫu thiết kế và kỹ thuật của người thợ.

Hoành phi không đơn thuần là một món đồ trang trí. Bức đại tự đặt ở vị trí trung tâm thường thể hiện tư tưởng, đạo lý hoặc lời răn dạy mà gia đình muốn lưu truyền cho con cháu. Vì vậy, ngoài hình thức đẹp, điều quan trọng hơn cả vẫn là nội dung chữ nghĩa phải đúng, có ý nghĩa và phù hợp với gia phong.

Cân nhắc khi lựa chọn hoành phi dáng cuốn thư

Dáng cuốn thư hiện nay được nhiều gia đình lựa chọn bởi có nhiều chi tiết chạm trổ cầu kỳ, tạo cảm giác bề thế và nổi bật cho không gian thờ tự. Tuy nhiên, nếu muốn giữ phong cách giản dị, gần với nếp thờ gia tiên truyền thống, gia chủ có thể ưu tiên hoành phi chữ nhật nằm ngang.

Trong mỹ thuật và văn hóa truyền thống, hình thức cuốn thư còn gắn với hình ảnh sách vở, văn chương, sự học và những biểu trưng về tri thức, công danh. Một số hình thức thư quyển, văn thư trang trí cũng xuất hiện trong không gian cung đình, nhà thờ và nhà ở của những gia đình có truyền thống học hành. Vì vậy, không nên mặc nhiên xem mọi mẫu cuốn thư hiện nay đều có cùng nguồn gốc hoặc đều là hình thức được ban tặng theo một quy chế nhất định.

Theo quan điểm tư vấn về thờ tự gia tiên, việc chọn hoành phi chữ nhật nên căn cứ vào kiến trúc gian thờ, quy mô bàn thờ, phong cách nội thất và truyền thống của gia đình. Không nên chỉ chạy theo mẫu mã đang thịnh hành hoặc chọn bộ đồ thờ quá lớn so với diện tích thực tế.

Sự đồng bộ trong đục chạm và phối màu

Nếu gia chủ yêu thích phong cách đục nền chặt gấm chữ Vạn, điểm xuyết hoa văn hoa lá, nền phủ vàng, chữ nổi sơn then đen thì vẫn có thể lựa chọn. Đây là cách phối màu tạo sự tương phản, làm nổi bật chữ đại tự và các chi tiết chạm khắc.

Tuy nhiên, cần chú ý sự đồng bộ giữa hoành phi và đôi câu đối. Các chi tiết hoa văn, đường nét chạm khắc, màu nền, màu chữ và cách hoàn thiện bề mặt nên có sự thống nhất. Không nên mỗi món một kiểu, khiến tổng thể gian thờ thiếu sự hài hòa.

Trong đồ thờ truyền thống, những họa tiết như chữ Vạn, hoa lá, hồi văn và các đường triện thường được sử dụng với ý nghĩa trang trí, biểu trưng cát tường và sự tiếp nối. Khi lựa chọn hoa văn, gia chủ nên tìm hiểu ý nghĩa và cân nhắc mức độ phù hợp, tránh đưa quá nhiều chi tiết khiến bức hoành phi, câu đối mất đi vẻ trang nghiêm.

Phân biệt theo quy mô và không gian thờ tự

Đối với nhà riêng, dù là gia đình con trưởng hay con thứ, việc sử dụng hoành phi nền sơn then đen, chữ vàng đều có thể phù hợp. Đây là cách phối màu trang nhã, dễ kết hợp với nhiều kiểu bàn thờ và kiến trúc nhà ở.

Với nhà thờ chi, nhà thờ họ, nhà thờ tổ hoặc những công trình thờ tự có quy mô lớn, nền sơn son thếp vàng thường được lựa chọn để tạo vẻ trang trọng, nổi bật. Tại đình, đền và những công trình tín ngưỡng truyền thống, màu sắc, hoa văn và kỹ thuật sơn son thếp vàng cũng được sử dụng phổ biến trong nhiều loại hình đồ thờ.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng sơn then chỉ dành cho nhà riêng, còn sơn son thếp vàng chỉ được phép dùng ở nhà thờ họ hay đình, đền. Thực tế, cách phối màu còn phụ thuộc vào thời kỳ xây dựng, điều kiện kinh tế, phong tục địa phương và sở thích của từng dòng họ.

Ở nhiều làng quê Bắc Bộ, gian thờ gia tiên thường được bài trí theo lối trang nghiêm, cân đối, chú trọng sự hài hòa giữa bàn thờ, hoành phi, câu đối và các đồ thờ đi kèm. Tại khu vực Bắc Trung Bộ, trong đó có Nghệ An và Hà Tĩnh, nhiều gia đình cũng lưu giữ nếp thờ tự coi trọng sự nền nếp, giản dị, bền chắc và sự gắn bó với truyền thống dòng họ.

Ngày nay, nhiều gia đình có điều kiện kinh tế lựa chọn những bộ hoành phi, câu đối có kích thước lớn, chạm trổ cầu kỳ, sơn son thếp vàng công phu. Đây là sự phát triển về điều kiện chế tác và nhu cầu thẩm mỹ, nhưng không có nghĩa rằng bộ đồ thờ càng lớn, càng nhiều chi tiết thì càng đúng với truyền thống. Sự phù hợp với không gian và ý nghĩa thờ tự vẫn là điều cần được đặt lên hàng đầu.

2. Về nội dung chữ nghĩa và cách chọn chữ

Không nên chọn những câu chữ sáo mòn, thiếu dấu ấn riêng của gia đình

Một trong những điều quan trọng nhất khi làm hoành phi, câu đối là lựa chọn nội dung chữ nghĩa. Đây không chỉ là việc chọn một vài chữ Hán đẹp để trang trí mà còn là cách thể hiện đạo lý, gia phong và tâm nguyện của con cháu đối với tổ tiên.

Những câu như ĐỨC LƯU QUANG là nội dung quen thuộc, có ý nghĩa tốt đẹp và đã được nhiều gia đình sử dụng. Tuy nhiên, nếu gia đình muốn có một bộ hoành phi, câu đối mang dấu ấn riêng thì không nhất thiết phải lựa chọn những câu quá phổ biến, nhà nào cũng giống nhà nào.

Có thể căn cứ vào lịch sử dòng họ, công đức của tổ tiên, truyền thống học hành, nghề nghiệp, nếp sống và những giá trị mà gia đình muốn truyền lại cho con cháu để lựa chọn câu chữ phù hợp.

Chẳng hạn, gia đình coi trọng đạo đức, nhân nghĩa có thể hướng đến những nội dung đề cao chữ Đức, chữ Nhân. Gia đình muốn nhấn mạnh truyền thống hiếu học, có thể lựa chọn những câu nói về việc học hành, tu dưỡng và gây dựng gia phong. Những gia đình nhiều đời gìn giữ nền nếp thờ cúng tổ tiên có thể chọn nội dung thể hiện đạo lý nhớ nguồn, kính tổ và tiếp nối truyền thống.

Với những nội dung bằng chữ Hán hoặc chữ Hán Nôm, gia chủ nên nhờ người am hiểu Hán Nôm, thư pháp và văn hóa thờ tự tư vấn. Đặc biệt, nếu muốn làm câu đối riêng cho dòng họ, cần xem xét cả nghĩa từng chữ, cấu trúc câu, thanh điệu và sự đối ứng giữa hai vế, không nên chỉ ghép những chữ có nghĩa đẹp lại với nhau.

Độ chuẩn xác của nét chữ và ý nghĩa chữ Hán

Chữ Khải thư đòi hỏi sự ngay ngắn, rõ ràng và chính xác về cấu tạo. Mỗi chữ Hán đều có bộ thủ, kết cấu và thứ tự nét riêng. Chỉ cần sai một nét, nhầm một chữ hoặc sử dụng sai dị thể cũng có thể làm thay đổi ý nghĩa của nội dung được khắc trên hoành phi, câu đối.

Đặc biệt, những chữ được sử dụng trong không gian thờ tự cần được kiểm tra cẩn thận trước khi đưa vào chế tác. Không nên chỉ dựa vào hình ảnh trên mạng, bản mẫu không rõ nguồn gốc hoặc giao hoàn toàn cho người thợ mộc tự lựa chọn chữ.

Người viết chữ, người dịch nghĩa và người chế tác nên phối hợp với nhau. Trước khi chạm khắc, gia chủ cần được xem bản chữ hoàn chỉnh, bản dịch nghĩa tiếng Việt và cách bố trí từng chữ trên sản phẩm. Nếu là câu đối Hán văn, cần kiểm tra cả hai vế để bảo đảm nội dung hài hòa, không sai nghĩa và không phạm lỗi đối ngẫu.

Đây là khâu rất đáng lưu ý bởi hoành phi, câu đối thường được làm để sử dụng lâu dài, có khi truyền lại qua nhiều thế hệ. Khi sản phẩm đã hoàn thiện, việc sửa chữa một chữ sai không chỉ tốn kém mà còn ảnh hưởng đến tổng thể tác phẩm.

Kỹ thuật chạm khắc chữ nổi

Nếu làm chữ nổi theo kiểu sống trâu, người thợ mộc cần căn cứ vào mẫu chữ đã được duyệt, định hình trên mặt gỗ phẳng, sau đó xấn nét xung quanh và đục phần nền để tạo độ nổi cho chữ.

Kỹ thuật này đòi hỏi người thợ có kinh nghiệm về chạm khắc gỗ, biết xử lý độ sâu, độ thoải của nét chữ và giữ được sự cân đối giữa các nét. Khi hoàn thiện, chữ phải nổi rõ, đường nét gọn, không bị sứt mẻ hoặc mất dáng chữ ban đầu.

Đối với hoành phi và câu đối, chữ không chỉ cần đẹp khi nhìn gần mà còn phải rõ ràng khi quan sát từ khoảng cách thông thường trong gian thờ. Vì vậy, kích thước chữ, khoảng cách giữa các chữ và độ nổi cần được tính toán phù hợp với kích thước thực tế của sản phẩm.

3. Về cách ghi lạc khoản (lời đề tặng, chú thích)

Lạc khoản là phần chữ nhỏ được ghi kèm trên hoành phi, câu đối hoặc các tác phẩm thư pháp, nhằm thể hiện thời gian sáng tác, người viết, người cung tiến, người thực hiện hoặc xuất xứ của tác phẩm.

Trong đồ thờ truyền thống, lạc khoản tuy có kích thước nhỏ nhưng mang giá trị thông tin và lưu dấu thời gian. Qua những dòng chữ này, người đời sau có thể biết được tác phẩm được thực hiện vào năm nào, do ai kính biếu hoặc do tập thể nào cung tiến.

Cách ghi lạc khoản có thể thay đổi tùy theo loại hình tác phẩm, mục đích sử dụng và tập quán từng địa phương. Khi làm hoành phi, câu đối cho gia tiên, gia chủ nên lựa chọn cách ghi đơn giản, rõ nghĩa, tránh đưa quá nhiều thông tin không cần thiết.

Trên bức hoành phi

Thông thường, nếu có ghi lạc khoản ở hai bên bức hoành phi, có thể bố trí như sau:

• Cạnh phải theo hướng người đứng nhìn vào bàn thờ: Ghi thời gian thực hiện, có thể gồm năm, tháng, mùa theo âm lịch.

• Cạnh trái theo hướng người đứng nhìn vào bàn thờ: Ghi tên cá nhân hoặc tập thể kính biếu, cung tiến, có thể kèm địa danh thôn, xã nếu cần thiết.

Cách bố trí này cần được thống nhất ngay từ khâu thiết kế để tránh nhầm lẫn giữa vị trí ghi thời gian và tên người cung tiến.

Trên đôi câu đối

Đối với đôi câu đối, lạc khoản có thể được bố trí ở phần trên hoặc bên cạnh nội dung chính, tùy theo kích thước và kiểu dáng sản phẩm.

Có thể ghi thời gian ở phần vế bên phải theo hướng người đứng nhìn vào, đồng bộ với thời gian trên hoành phi. Phần còn lại ghi tên người viết, người thực hiện hoặc cá nhân, tập thể cung tiến nếu có.

Khi ghi lạc khoản, cần chú ý cách phân biệt vế trên và vế dưới của câu đối. Trong cách làm câu đối truyền thống, hai vế không chỉ cần cân xứng về số chữ, ý nghĩa mà còn phải chú ý thanh bằng, thanh trắc. Nội dung hai vế cần có sự liên kết, bổ sung cho nhau, không nên chỉ quan tâm đến hình thức đối xứng.

Lưu ý đối với nhà riêng, tư gia

Đối với gia đình tự làm hoành phi, câu đối để thờ cúng tổ tiên, phần lạc khoản có thể có hoặc không. Đây không phải là nội dung bắt buộc đối với mọi bộ hoành phi, câu đối.

Nếu gia đình muốn ghi, thông thường có thể ghi năm, tháng âm lịch ở cạnh phải của bức hoành phi theo hướng người đứng nhìn vào. Trường hợp không có người cung tiến hoặc không có nhu cầu lưu tên người thực hiện thì không nhất thiết phải ghi thêm.

Ngày nay, gia chủ có thể ghi theo năm, tháng âm lịch thực tế khi hoàn thành sản phẩm. Nếu muốn ghi đầy đủ hơn, có thể sử dụng cách ghi năm, tháng, ngày lành hoặc thời điểm hoàn thành theo lối văn cổ, nhưng cần nhờ người am hiểu Hán văn kiểm tra cách dùng từ và trật tự câu chữ trước khi khắc.

Một điểm cần lưu ý là không nên ghi lạc khoản quá dài hoặc sử dụng những từ Hán Việt chưa hiểu rõ nghĩa. Lạc khoản vốn là phần chú thích, ghi dấu thời gian và người thực hiện, vì vậy càng rõ ràng, đúng mực càng tốt.

4. Một số kinh nghiệm cần lưu ý trước khi đặt làm hoành phi, câu đối

Từ kinh nghiệm lựa chọn và chế tác đồ thờ, trước khi đặt làm hoành phi, câu đối, gia chủ nên xác định rõ không gian thờ tự, kích thước bàn thờ, vị trí treo và phong cách muốn hướng đến.

Trước hết, cần đo đạc thực tế chiều ngang gian thờ, chiều cao từ bàn thờ đến vị trí dự kiến treo hoành phi và khoảng cách giữa hai bên câu đối. Không nên chọn sản phẩm quá lớn làm mất cân đối, cũng không nên chọn bộ quá nhỏ khiến chữ nghĩa và hoa văn không nổi bật trong không gian.

Tiếp theo là lựa chọn chất liệu gỗ và phương pháp hoàn thiện. Dù chọn gỗ tự nhiên, sơn then, sơn son thếp vàng hay dát vàng, điều quan trọng là chất lượng chế tác, độ ổn định của gỗ và sự cẩn thận trong từng công đoạn. Sản phẩm cần được làm chắc chắn, xử lý bề mặt tốt và phù hợp với điều kiện sử dụng lâu dài.

Đối với phần chữ nghĩa, nên hoàn thiện bản nội dung trước khi người thợ bắt đầu chạm khắc. Nếu có chữ Hán, cần có bản dịch nghĩa tiếng Việt để các thành viên trong gia đình cùng hiểu và thống nhất. Đây cũng là cách giúp con cháu sau này biết được ý nghĩa của những chữ được treo trên bàn thờ tổ tiên.

Một bộ hoành phi, câu đối đẹp không nhất thiết phải có quá nhiều hoa văn hay sử dụng chất liệu đắt tiền. Điều đáng quý là sự cân đối, trang nghiêm, chữ nghĩa đúng đắn và nội dung có ý nghĩa đối với gia đình.

Trong nếp nhà truyền thống của người Việt, việc thờ cúng tổ tiên trước hết là thể hiện lòng thành kính, đạo hiếu và sự ghi nhớ công lao của những người đi trước. Hoành phi, câu đối vì thế không chỉ là vật phẩm trang trí mà còn là lời nhắc nhở con cháu gìn giữ gia phong, sống có đạo nghĩa và biết trân trọng cội nguồn.