Đừng chỉ nhìn kiến trúc đình, chùa cổ Bắc Bộ bằng con mắt thẩm mỹ

Khi nói đến kiến trúc đình, chùa cổ Việt Nam, người ta thường chú ý đến vẻ đẹp của những mảng chạm khắc, sự cầu kỳ của hoa văn, kỹ thuật của người thợ, những bộ vì kèo phức tạp hay những đường cong mềm mại của mái. Những điều ấy tất nhiên rất quan trọng.

Nhưng nếu chỉ nhìn kiến trúc cổ bằng con mắt thẩm mỹ, chúng ta có thể mới nhìn thấy cái đẹp của sản phẩm, mà chưa chắc đã nhìn thấy tư duy của người tạo ra sản phẩm ban đầu ấy.

Kiến trúc đình, chùa cổ Bắc Bộ không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh tư duy, kỹ thuật xây dựng và đời sống văn hóa của người Việt xưa.

Người nghệ nhân xưa không sống trong sách vở. Họ sống giữa làng quê, ruộng đồng, mái nhà, bếp lửa, con thuyền, con vật và những công việc rất đỗi bình thường của đời sống.

Có lẽ chính từ sự quan sát thực tế đời sống ấy mà kiến trúc dân gian Việt Nam từng bước hình thành. Ban đầu, kiến trúc và kết cấu một ngôi nhà, một ngôi đình hay một ngôi chùa cổ có thể chỉ là những yêu cầu rất đơn giản: ngang ngay, sổ thẳng, chắc chắn, chịu lực và che được mưa nắng.

Nhưng qua nhiều thế hệ, người thợ không chỉ làm cho công trình đứng vững. Họ bắt đầu quan sát, so sánh, liên tưởng và đưa những hình ảnh quen thuộc của đời sống vào trong hình thái cấu kiện của kiến trúc.

Chẳng hạn: bồ lúa → ngưỡng bồ; chiếc bánh chưng ngày Tết Nguyên đán → ngưỡng cóc; cái bát, cái tô, cái chén → xà bát; cái rế đặt dưới nồi cơm → đấu rế; nồi cơm đặt trên rế → hình ảnh gợi liên tưởng đến cột trốn; cổ con ngỗng, con ngan → kèo, kẻ, bẩy cổ ngổng; bức màn dùng để che giường, che phòng → cửa bức màn; cây cung để săn bắn → cửa vòm cung; cánh hoa mai vàng mùa xuân → cửa hoa mai; chiếc chum, chiếc lu → tảng bồng kê chân cột.

Từ những hình ảnh gần gũi ấy, người nghệ nhân chắt lọc hình thái, cách điệu đường nét và chuyển chúng thành nghệ thuật xây dựng.

 Cấu kiện trong kiến trúc đình, chùa cổ Việt Nam được hình thành từ sự quan sát đời sống, kinh nghiệm xây dựng và khả năng sáng tạo của người nghệ nhân xưa.

Ngay cả hình ảnh mũi con thuyền cũng có thể gợi mở cách người xưa tạo nên những đường nét mái mũi thuyền của một ngôi đình, ngôi chùa. Đó là một hình thái mũi mái vươn ra, chuyển tiếp, mềm mà khỏe, giống như chiếc mũi thuyền xé nước và dẫn dòng.

Nhìn ngưỡng cóc với hình khối vuông, chữ nhật, thấp và chắc, ta có thể liên tưởng đến chiếc bánh chưng, một hình thể rất quen thuộc trong đời sống người Việt xưa.

Có thể người nghệ nhân không hề sao chép một cách trực tiếp, nhưng từ những hình ảnh gần gũi của đời sống, họ đã quan sát, liên tưởng, chắt lọc hình thái rồi đưa vào kiến trúc.

Những liên hệ ấy cho thấy một điều rất đáng suy nghĩ: đời sống không chỉ cung cấp đề tài cho nghệ thuật trang trí; đời sống còn có thể cung cấp hình mẫu để người nghệ nhân tư duy về hình thái cấu kiện kiến trúc.

Vì vậy, muốn hiểu một cấu kiện cổ, có lẽ không nên chỉ hỏi: Nó đẹp ở chỗ nào? Mà nên hỏi thêm: Vì sao nó lại có hình dáng ấy? Vì sao nó được đặt ở vị trí ấy? Tên gọi của nó từ đâu mà có? Nó phục vụ công năng gì? Hình thái cấu kiện ấy có bắt nguồn từ một hình ảnh quen thuộc nào trong đời sống hay không? Và quan trọng hơn, người nghệ nhân xưa đã suy nghĩ như thế nào để tạo ra nó?

Đó là lúc ta bắt đầu chuyển từ nhìn kiến trúc sang đọc kiến trúc.

Đời sống → hình thái → kết cấu → kiến trúc → văn hóa.

Đó không đơn thuần là quá trình làm ra một công trình, mà là quá trình đời sống của một dân tộc được kết tinh vào kiến trúc và trở thành giá trị văn hóa.

Bởi vậy, khi đứng trước một ngôi đình, một ngôi chùa cổ, đừng chỉ nhìn những mảng chạm trổ đẹp, những đường cong cầu kỳ hay tài nghệ của người thợ. Hãy thử nhìn sâu hơn vào tỷ lệ, hình thái, công năng, vị trí, tên gọi và nguồn gốc từ đời sống của các cấu kiện, và tự hỏi: chúng có liên hệ gì với đời sống quen thuộc của người xưa.

Bởi phía sau một đường cong có thể là cách người xưa quan sát cuộc sống. Phía sau một cấu kiện có thể là một kinh nghiệm xây dựng. Phía sau một tên gọi có thể là cả một ký ức dân gian. Và phía sau một mái chùa có thể là nếp sống của biết bao thế hệ người Việt.

“Mái chùa che chở hồn dân tộc,
Nếp sống muôn đời của tổ tông.”

Có lẽ vì thế, muốn hiểu sâu kiến trúc cổ Việt Nam, đôi khi không phải chỉ ngước nhìn lên mái ngói, đầu đao, vì kèo hay những mảng chạm khắc cầu kỳ. Hãy thử nhìn xuống đời sống của người xưa. Càng nhìn xuống những điều bình dị của đời sống, đôi khi chúng ta càng nhìn thấy được chiều sâu của trí tuệ và nghệ thuật kiến trúc dân tộc.

Bần sư Thích Minh Trí

Chùa chân quê Bắc bộ Phúc Lâm

Ngày Quốc khánh – 02/9/2026