"Những lời dạy của Đức Phật thực là uyên áo, thâm sâu và khó hiểu. Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua những gì Đức Phật nói trong Kinh Thánh Cầu (Ariyapariyesanā Sutta) của Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikāya):
Sao ta nói Chánh pháp (Dhamma)
Được chứng ngộ khó khăn?
Những ai còn tham sân
Khó chứng ngộ pháp này,
Kẻ ái nhiễm vô minh,
Không thấy được pháp này.
Đi ngược dòng, thâm diệu,
Khó thấy, thật tế nhị."
(Lời tựa Giảng giải Kinh Đại Niệm Xứ)
Câu hỏi 61
Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) đề cập đến bốn giai đoạn niệm hơi thở. Nhưng trong một số bài kinh và các bản chú giải khác, mười sáu giai đoạn được đề cập. Sự khác nhau giữa hai trường hợp này là gì?
Trả lời câu hỏi 61
Không có sự khác nhau nào cả.
Trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta), Đức Phật dạy bốn giai đoạn niệm hơi thở chỉ để thực hành thiền chỉ (samatha) hay để chứng thiền (jhāna).
Trong những kinh khác, chẳng hạn như Ānāpānasati Sutta (Kinh Niệm Hơi Thở) thuộc Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikāya), Đức Phật dạy mười sáu giai đoạn. Mười sáu giai đoạn này được chia thành bốn nhóm bốn:
Nhóm bốn thứ nhất là quán thân (kāyānupassanā).
Nhóm bốn thứ hai là quán thọ (vedanānupassanā).
Nhóm bốn thứ ba là quán tâm (cittānupassanā).
Nhóm bốn thứ tư là quán pháp (dhammānupassanā).
Nhóm bốn thứ nhất gồm bốn giai đoạn: hơi thở dài, hơi thở ngắn, toàn hơi thở và hơi thở vi tế.
Nếu hành giả thực hành bốn giai đoạn này một cách hệ thống, hành giả sẽ thấy nimitta (tướng hơi thở). Nếu hành giả tập trung trên nimitta này thật tốt, dần dần nó sẽ trở thành tợ tướng hơi thở (ānāpāna paṭibhāga-nimitta).
Nếu hành giả tập trung trên tợ tướng ấy một cách hệ thống, hành giả sẽ đắc sơ thiền cho đến tứ thiền.
Sau khi đắc tứ thiền, hành giả sẽ tiếp tục thực hành như thế nào?
Theo Kinh Niệm Hơi Thở (Ānāpānasati Sutta), hành giả phải hành nhóm bốn thứ hai, chuyển sang hành thiền Minh sát (Vipassanā).
Theo Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta), như chúng tôi đã giải thích, hành giả phải phân biệt:
Assāsa-passāsa-kāya: Sắc tối hậu trong hơi thở vô và ra.
Karaja-kāya: Bốn loại sắc, đó là sắc do nghiệp lực sinh, sắc do tâm sinh, sắc do hỏa đại (thời tiết) sinh và sắc do dưỡng chất (vật thực) sinh. Nói khác hơn, đó là hai mươi tám loại sắc. Chúng cũng còn được gọi là rūpa-kāya (sắc thân).
Nāma-kāya: Danh tối hậu. Bốn danh uẩn gồm thọ, tưởng, hành và thức uẩn được bao gồm ở đây. Các pháp thiền (jhāna dhammas) cũng nằm trong bốn danh uẩn này.
Kế đó, hành giả phải phân biệt sự sinh và diệt theo nhân duyên, cùng sự sinh và diệt trong từng sát-na hay khoảnh khắc của các pháp ấy.
Rồi hành giả phải hành thiền Minh sát (Vipassanā) để đạt đến các giai đoạn tuệ minh sát càng lúc càng cao hơn. Sau đó, hành giả sẽ chứng đắc Niết-bàn với đạo quả trí của mình.
Hành giả phải nhớ những bước này.
“Vị ấy học tập như vầy: ‘Cảm giác hỷ thọ tôi sẽ thở vô; cảm giác hỷ thọ tôi sẽ thở ra.’”
Trong trường hợp này có hai cách giải thích: theo lối thiền chỉ (samatha) và theo lối thiền minh sát (vipassanā).
Hành giả cảm giác hỷ thọ như thế nào?
Hành giả phải nhập vào sơ thiền. Trong sơ thiền có năm thiền chi: tầm, tứ, hỷ (pīti), lạc và định. Do đó, khi hành giả đang ở trong sơ thiền, hành giả cảm giác hỷ. Vào lúc đó, hành giả cảm giác hỷ thọ trong khi thở vô và thở ra.
Sau khi xuất khỏi sơ thiền và phân biệt năm thiền chi, hành giả sẽ nhập vào nhị thiền. Trong nhị thiền có ba thiền chi, gồm cả hỷ. Vì thế, khi hành giả trú trong nhị thiền, hành giả cũng cảm giác hỷ thọ trong lúc thở vô và thở ra.
Đây là tình trạng của thiền chỉ.
Rồi khi hành giả chuyển sang hành thiền minh sát, hành giả phải nhập vào sơ thiền. Xuất khỏi thiền ấy, hành giả sẽ phân biệt các pháp sơ thiền. Có ba mươi bốn tâm hành trong sơ thiền, kể cả hỷ.
Hành giả phải quán các tâm hành này như là vô thường, khổ và vô ngã theo từng giai đoạn. Khi hành giả đang quán như vậy thì có hỷ trong minh sát trí của hành giả.
Ví dụ, khi hành giả thấy người bạn thân của mình đang mỉm cười với mình thì hành giả cũng sẽ cười lại với người ấy. Ở đây cũng vậy, có hỷ trong các pháp sơ thiền. Trong khi hành giả lấy chúng làm đối tượng thì cũng sẽ có hỷ trong minh sát trí của hành giả.
Vào lúc đó, hành giả đang cảm giác hỷ thọ khi thở vô và thở ra.
Sau đó, hành giả phải nhập vào nhị thiền. Xuất khỏi thiền ấy, hành giả sẽ quán các pháp nhị thiền, đó là ba mươi hai tâm hành, kể cả hỷ, như vô thường, khổ và vô ngã.
Trong minh sát trí của hành giả cũng sẽ có hỷ. Cũng vào lúc đó, hành giả cảm giác hỷ thọ khi thở vô và thở ra.
Đây là tình trạng của thiền minh sát.
“Vị ấy học tập như vầy: ‘Cảm giác lạc thọ tôi sẽ thở vô; cảm giác lạc thọ tôi sẽ thở ra.’”
Trong trường hợp này cũng vậy, chúng ta có thể giải thích theo hai cách: thiền chỉ và thiền minh sát.
Lạc thọ hiện hữu trong sơ thiền, nhị thiền và tam thiền. Khi hành giả đang trú trong bất cứ bậc nào của ba bậc thiền này, hành giả đều cảm giác lạc thọ khi thở vô và thở ra.
Đây là tình trạng của thiền chỉ.
Nếu hành giả chuyển sang hành Minh sát thì sau khi xuất khỏi bất cứ thiền nào (sơ thiền, nhị thiền hoặc tam thiền), hành giả nên quán các pháp thiền, gồm cả lạc, là vô thường, khổ và vô ngã.
Lúc đó cũng có lạc trong minh sát trí của hành giả. Do đó, chúng ta có thể nói rằng hành giả đang cảm giác lạc thọ khi đang thở vô và thở ra.
Đây là sự giải thích theo lối thiền minh sát.
“Vị ấy học tập như vầy: ‘Cảm giác tâm hành tôi sẽ thở vô; cảm giác tâm hành tôi sẽ thở ra.’”
Trong trường hợp này cũng thế, chúng ta có thể giải thích theo hai cách: thiền chỉ và thiền minh sát.
Khi hành giả đang ở trong bất cứ bậc thiền (jhāna) nào trong bốn thiền chứng, hành giả kinh nghiệm hay cảm giác các tâm hành, đặc biệt là các thiền chi. Vào lúc đó, hành giả cảm giác các tâm hành trong khi thở vô và thở ra.
Đây là sự giải thích theo lối thiền chỉ.
Nếu hành giả chuyển sang hành minh sát, xuất khỏi bất cứ thiền chứng nào, hành giả nên quán các pháp thiền của nó là vô thường, khổ và vô ngã.
Vào lúc đó, hành giả sẽ cảm giác các tâm hành:
Có ba mươi bốn trong sơ thiền.
Ba mươi hai trong nhị thiền.
Ba mươi mốt trong tam thiền.
Ba mươi mốt trong tứ thiền.
Vào lúc đó, có thể nói rằng hành giả đang cảm giác hay kinh nghiệm các tâm hành trong lúc thở vô và thở ra.
Tại sao Đức Phật lại dạy các tâm hành (citta-saṅkhāra) ở giai đoạn này?
Các tâm hành là gì?
Điều này đã được đề cập trong một bài kinh như vầy:
“saññā ca vedanā ca citta-saṅkhāro.”
“Tưởng và thọ là tâm hành.”
Khi hành giả đang phân biệt các tâm hành, hành giả phải chú trọng đến tưởng và thọ, đặc biệt là thọ.
Vì lý do vừa nêu mà nhóm bốn này được gọi là quán thọ (vedanānupassanā).
“Vị ấy học tập như vầy: ‘An tịnh tâm hành tôi sẽ thở vô; an tịnh tâm hành tôi sẽ thở ra.’”
Trong trường hợp này cũng thế, chúng ta phải giải thích theo lối thiền chỉ (samatha) và thiền minh sát (vipassanā).
Nếu hành giả nhập vào sơ thiền, nhị thiền, tam thiền và tứ thiền, lấy tợ tướng hơi thở (ānāpāna paṭibhāga-nimitta) làm đối tượng, thì vào lúc đó hành giả đang an tịnh các tâm hành.
Tại sao?
Sơ thiền an tịnh hơn cận định.
Nhị thiền an tịnh hơn sơ thiền.
Tam thiền an tịnh hơn nhị thiền.
Tứ thiền an tịnh hơn tam thiền.
Theo cách này, bậc thiền cao sẽ an tịnh hơn bậc thiền thấp.
Do điều này mà chúng tôi có thể nói rằng người hành thiền đang an tịnh các tâm hành trong lúc thở vô và thở ra.
Nếu hành giả chuyển sang hành thiền minh sát (vipassanā), hành giả phải quán các pháp sơ thiền, các pháp nhị thiền, các pháp tam thiền và các pháp tứ thiền như là vô thường, khổ và vô ngã một cách hệ thống và riêng biệt.
Khi hành giả đang quán các pháp sơ thiền là vô thường, khổ và vô ngã thì minh sát trí của hành giả được an tịnh.
Khi hành giả đang quán các pháp nhị thiền theo cùng cách như vậy thì minh sát trí của hành giả được an tịnh hơn.
Khi hành giả đang quán các pháp tam thiền theo cùng cách như vậy thì minh sát trí của hành giả an tịnh hơn nữa.
Khi hành giả đang quán các pháp tứ thiền thì minh sát trí của hành giả thậm chí còn an tịnh hơn nữa.
Vì cớ đó, chúng tôi có thể nói rằng hành giả đang an tịnh các tâm hành trong lúc thở vô và thở ra.
Trong giai đoạn này cũng thế, hành giả phải nhấn mạnh đến cảm thọ (vedanā). Đó là lý do vì sao giai đoạn này được gọi là quán thọ (vedanānupassanā).
Vì thế, trong nhóm bốn này, các pháp thiền (jhāna dhammas) của cả bốn thiền chứng được đề cập.
Trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta), Đức Phật cũng dạy: “Như vậy vị ấy sống, trú quán thân như nội thân...”
Trong số ba loại thân, bốn thiền chứng này được kể trong danh thân (nāma-kāya).
Do đó, nhóm bốn thứ hai này không khác với những gì đã được giải thích trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta).
Pa-Auk Sayadawgyi
(Trích 177 câu vấn đáp với Thiền sư Pa-Auk Sayadawgyi)
_16478.jpg)
