Nói về y học Phật giáo cổ đại thì không thể không đề cập đến hệ thống y học Āyurveda của Ấn Độ. Từ “Āyurveda”, có nhiều cách định nghĩa và giải thích. Thuật ngữ Āyurveda theo nghĩa đen là “khoa học về sự sống” (the science of life). Từ ngữ này bắt nguồn từ Sanskrit, gồm hai phần: “āyus” có nghĩa là cuộc sống hoặc tuổi thọ (life or longevity), và “veda” biểu thị kiến thức (knowledge), trí tuệ (wisdom) hoặc khoa học tâm linh (spiritual science).
Hiện tại quan điểm của các học giả lý luận chứng minh về lịch sử phát triển và tiếp nối của nền y học Āyurveda có 3 nhóm:
Nhóm thứ nhất cho rằng Āyurveda có trước thời Phật, bắt nguồn từ truyền thống Veda, như V. Narayanaswamy, Ven. Dr. Beligalle Dhammajoti, Anne Mcintyre v.v.
Nhóm thứ hai chứng minh Āyurveda chỉ được hệ thống hóa trong hoặc sau thời Phật: Gandhidas S. Lavekar, Dominik Wujastyk, Kenneth G. Zysk v.v.
Nhóm thứ ba cho rằng Āyurveda và Phật giáo phát triển song song, ảnh hưởng lẫn nhau: Dr. Akhilesh Kumar Singh, Mahesh Kumar Bharti, Bhuwal Ram v.v.
Chúng ta có thể xếp chung quan điểm nhóm thứ hai và thứ ba, để có cái nhìn tương đối về lịch sử phát triển với hệ thống y khoa cổ đại này.
Quay lại quá khứ xa xưa thời Ấn-độ cổ đại, gọi là nền văn minh thung lũng Indus, nằm xung quanh sông Indus, thuộc Pakistan ngày nay. Nền văn minh này phát triển và hưng thịnh từ khoảng năm 2500 đến năm 1500 (hoặc 2300 – 1700) trước Tây lịch. Hai thành phố đô thị hóa đã được khai quật tại các địa điểm hiện đại là Harappā và Mohenja-dāro, gọi là Văn hóa Harappā (Harappā Culture), thời điểm nền văn minh này, người ta tin rằng có một số loại hình y học và con người chữa bệnh đã tồn tại.
Đến giữa thiên niên kỷ thứ hai trước Tây lịch, nền văn minh thung lũng Indus hoàn toàn suy tàn bởi sự thay đổi về dòng chảy và mực nước sông, kết hợp với các hình thái khí hậu thất thường, đã làm giảm nguồn cung cấp nước cũng như sản lượng cây trồng, cuối cùng dẫn đến sụp đổ kinh tế và suy thoái xã hội. Cộng thêm cuộc xâm lược của người Āryan. Người Āryan mở cuộc xâm lược bằng xe ngựa kéo, xuất phát từ Trung Á, vào khoảng năm 1500 trước Tây lịch.
Thời kỳ người Āryan bắt đầu cung cấp một bức tranh khá chính xác về y học trong buổi “bình minh” của Vệ-đà. Người Āryan, họ tôn thờ thần thánh hóa các lực lượng tự nhiên như mưa, gió, sấm sét v.v. Và hình thành kho tàng tri thức tôn giáo, triết học, quan trọng cho họ là bốn bộ Veda: Ṛgveda, Sāmaveda, Yajurveda và Atharvaveda.
Bốn bộ kinh Veda này là những nguồn tư liệu văn học sớm nhất của người Āryan, được các học giả tin rằng đã hình thành từ khoảng năm 1500-1000 trước Tây lịch. Đặc biệt Atharvaveda, là bộ sách chứa các thần chú, lời nguyền và các câu khấn nhằm thỏa mãn nhiều mục đích khác nhau: bảo vệ khỏi ma quỷ và phù thủy, khôi phục tình cảm của người tình đã nguội lạnh, cầu con cái, chuộc lỗi, và đạt thành công trong chiến trận, buôn bán, thậm chí cả cờ bạc. Hoặc cầu nguyện sức khỏe, trường thọ v.v.
Nhìn chung, kiến thức y học trong thời kỳ này đặc trưng phương pháp điều trị mang tính ma thuật và tôn giáo: người ta cho rằng bệnh tật do thần linh hoặc ma quỷ gây ra, liệu pháp chữa trị như đọc thần chú, nhảy múa, sử dụng vật phẩm tôn giáo bằng bùa hộ mệnh được làm từ cây thuốc, đốt cây thơm. Ngay cả việc trúng độc bởi côn trùng hoặc động vật có nọc độc cũng được coi là do ma quỷ, họ áp dụng hình thức cầu nguyện, hoặc đọc tụng thánh ca, mục đích xin sự tha thứ từ các vị thần, trục xuất ma quỷ, phá vỡ ma thuật có hại. Mặc dầu vậy, nhưng họ vẫn tìm hiểu nguyên nhân, xác định triệu chứng để dùng thảo dược nào cho phù hợp.
Sau thời kỳ Āryan, nền y học Ấn Độ chuyển đổi mô hình từ y học Veda sang y học Āyurveda, trong giai đoạn này từ khoảng thế kỷ thứ 9 trước Tây lịch đến đầu Tây lịch, đa số các học giả đều đồng thuận không có văn bản y học nào được biết đến. Nhưng bù đắp vào khoảng trống ấy, những nhà tu khổ hạnh lang thang, đặc biệt là các nhà sư Phật giáo, họ đã đóng vai trò tiếp nối lịch sử y học Ấn Độ, giúp cho kiến thức y khoa lẫn thực hành phát triển không ngừng. Một kho tàng tri thức y học khổng lồ nhanh chóng được hình thành giữa những người thầy thuốc lang thang này.
Nhờ không bị ràng buộc bởi các quy định nghiêm ngặt và điều cấm kỵ của hệ thống Bà-la-môn, họ bắt đầu định hình một nhận thức luận y khoa dựa trên thực nghiệm và lý trí để phân loại cũng như hệ thống hóa khối thông tin y học hữu hiệu này. Trở nên phù hợp hoàn hảo với giáo lý cốt lõi của đức Phật về con đường Trung đạo, giữa hai cực đoan là hưởng lạc thế tục và khổ hạnh cực đoan, việc chữa bệnh đã tích hợp vào Phật giáo bằng cách cung cấp các phương tiện để duy trì một trạng thái cơ thể khỏe mạnh, được đặc trưng bởi sự cân bằng bên trong cơ thể cũng như giữa cơ thể với môi trường xung quanh.
Nhiều phần trong kho tàng y học cổ truyền này đã được luật hóa vào trong các giới luật tu viện thời kỳ đầu, từ đó khai sinh ra truyền thống y học tu viện Phật giáo. Kho tàng kiến thức y khoa cổ đại của Phật giáo hầu như được lưu giữ trong “Chương thuốc” của Luật tạng mà ngày nay các học giả nghiên cứu có thể tiếp cận với ngôn ngữ Hán, Tạng, Phạn.
Y khoa Phật giáo có hai hướng điều trị, một là trị bệnh tâm, hai là trị bệnh thân. Trị bệnh tâm, diệt trừ tham, sân, si, phải bằng thiền quán và tuệ giác chứng ngộ. Giáo lý Phật dạy cho người hành giả tu tập quán tưởng rằng, phải tự mình làm thầy thuốc cho chính mình, có nghĩa là biết nguyên nhân đem lại khổ đau như nguyên nhân gây bệnh là Tập đế.
Hiểu rõ vì sao khổ tức biết triệu chứng căn bệnh là Khổ đế. Tiếp đến biết cách diệt trừ phiền não như hiểu rõ căn bệnh có thể chữa lành là Diệt đế. Cuối cùng là hành trì đúng pháp, đoạn tận phiền não như lập phát đồ điều trị, chữa lành bệnh, khiến căn bệnh không còn phát sinh là Đạo đế.
Tuy nhiên, có một số bản kinh tường thuật, lúc tỳ-kheo bệnh đau, giáo lý cũng đóng một vai trò rất quan trọng, điều này minh họa một quá trình thúc đẩy sự chữa lành thể chất thông qua các phương tiện hoàn toàn thuộc về tinh thần. Sự tái cấu trúc trạng thái tâm trí vào thời điểm giác ngộ, rõ ràng có tác động mạnh mẽ đến mức cơ thể có thể chữa lành bệnh tật. Như trong Tương ưng bộ và Tạp A-hàm (Saṃyutta-nikāya 46, N17n6, p. 236a10. 雜阿含經 727, T2n99, p. 195b29 – 196a11) kể rằng, Đại Ca-diếp, Mục-kiền-liên đau nặng, khi nghe đức Phật giảng về “thất giác chi” (bảy yếu tố giác ngộ), nghe xong họ liền khỏi bệnh.
Thứ hai, trị bệnh thân, kinh “Đức Phật như một vị lương y” (佛說佛醫經) giảng rõ, tu tập hay sinh hoạt đều phải thích hợp khoa học, tu tập quá sức không nghỉ ngơi sẽ sinh bệnh, hay căng thẳng, lo lắng, sống phóng túng buông lung v.v… đều sinh bệnh. Và có những tình huống dẫn đến cái chết đột ngột (hoạnh tử), Phật giáo không xem đó là nghiệp, mà chính do đời sống không biết điều độ, ăn thức ăn có hại mà cứ tham ăn, thiếu trí tuệ v.v. (luật Tăng-kỳ, quyển 28, trang 457a15).
Qua những tư liệu trên, có thể nhận thấy y khoa Phật giáo cổ đại giúp cho nền y học Āyurveda Ấn Độ đương thời kế thừa những tri thức y học sẵn có dưới ánh sáng của tư tưởng Phật giáo. Đặc điểm nổi bật của truyền thống y khoa Phật giáo không chỉ quan tâm đến việc chữa trị bệnh tật của thân thể, mà còn nhìn nhận con người trong một chỉnh thể thân, tâm, môi trường, lối sống…
Quan điểm y khoa Phật giáo, phòng bệnh không chỉ bắt đầu khi bệnh xuất hiện, mà bắt đầu từ cách con người ăn uống, nghỉ ngơi, làm việc, điều phục cảm xúc và ứng xử với chính thân tâm của mình. Chữa bệnh vì thế không đơn thuần là loại bỏ một triệu chứng, mà còn là tìm hiểu nguyên nhân sâu xa và thiết lập lại sự quân bình của đời sống.
Đây chính là một trong những đóng góp có ý nghĩa của tư tưởng Phật giáo đối với lịch sử y học Ấn Độ: đưa việc chăm sóc thân thể vào trong một quan niệm rộng lớn hơn về đời sống con người, nơi sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần, đạo đức và trí tuệ có mối liên hệ mật thiết với nhau.
Nếu nhìn từ phương diện lịch sử, y khoa Phật giáo cổ đại không chỉ là câu chuyện về những phương thuốc hay kỹ thuật chữa bệnh, mà còn là một quan niệm nhân sinh về nghệ thuật sống khỏe, sống tỉnh thức và sống có trách nhiệm. Có lẽ đó cũng là giá trị lâu dài nhất mà truyền thống y khoa Phật giáo một thời xa xưa không bao giờ bị lỗi thời, để lại cho chúng ta nhiều suy tư về phương pháp “điều trị” ấy cho đến ngày nay.
Tâm Nhãn
_26312.JPG)
_240.jpg)