Tam Pháp Ấn (tiếng Pāli: tilakkhaṇa; tiếng Phạn: trilakṣaṇa) là ba đặc tính căn bản của mọi hiện tượng trong vũ trụ, được xem là “ba dấu ấn” xác chứng cho tính chân thật của giáo lý Phật giáo. Ba dấu ấn ấy là Vô thường (Anicca/Anitya), Khổ (Dukkha/Duḥkha) và Vô ngã (Anattā/Anātman)(1).
Hình minh họa
Ba đặc tính này không chỉ nhằm mô tả bản chất của vạn pháp, mà còn là chìa khóa giúp con người nhìn thẳng vào thực tại như nó đang là, từ đó phát sinh trí tuệ và hướng đến con đường giải thoát. Đồng thời, Tam Pháp Ấn cũng được xem là tiêu chuẩn để phân biệt Chánh pháp với tà pháp: bất kỳ giáo lý nào thiếu một trong ba dấu ấn này đều không phải là lời dạy chân chính của Đức Phật(2).
Trong truyền thống Phật giáo Nam truyền (Theravāda), Tam Pháp Ấn được nhấn mạnh xuyên suốt Kinh tạng Pāli. Có thể thấy rõ điều này trong các bài kinh thuộc Kinh Tương Ưng Bộ và Trung Bộ Kinh, nơi Đức Thế Tôn nhiều lần chỉ dạy các đệ tử quán chiếu vô thường, khổ và vô ngã nơi năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức(3). Sự quán chiếu này không nhằm xây dựng một hệ thống triết học trừu tượng, mà để giúp hành giả trực tiếp nhận ra bản chất sinh diệt của thân tâm ngay trong đời sống hiện tại.
Trong truyền thống Phật giáo Bắc truyền (Mahāyāna), Tam Pháp Ấn cũng được trình bày trong các bộ Kinh A-hàm, và được khai triển sâu hơn trong Phật Thuyết Thánh Pháp Ấn Kinh. Ở đây, giáo lý được mở rộng thành Tứ Pháp Ấn bằng cách thêm Niết-bàn tịch tịnh như một dấu ấn thứ tư, nhằm nhấn mạnh cứu cánh giải thoát vượt ngoài mọi pháp hữu vi(4). Sự phát triển này không phủ nhận Tam Pháp Ấn, mà làm rõ hơn chiều hướng thực chứng của giáo pháp, từ việc nhận diện bản chất các pháp đến việc trực nhận Niết-bàn.
Bồ-tát Long Thọ, trong Đại Trí Độ Luận, đã phân tích sâu sắc ý nghĩa của Tam Pháp Ấn và khẳng định rằng chính nhờ quán chiếu vô thường, khổ và vô ngã mà trí tuệ giải thoát mới có thể phát sinh. Theo Ngài, nếu không nhận ra ba đặc tính này nơi các pháp, thì dù tu tập nhiều hình thức khác nhau, hành giả vẫn khó vượt qua được gốc rễ của vô minh và chấp thủ(5).
Đức Phật từng dạy Tôn giả Rāhula (La Hầu La) rằng: “Mắt, tai… sắc, thọ… và thức là thường hay vô thường? Là vô thường. Cái gì vô thường là khổ hay vui? Là khổ. Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng nếu xem cái ấy là ‘cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’?” Qua lời dạy này, Tam Pháp Ấn trở thành nền tảng cho sự quán chiếu thực tiễn, giúp hành giả từng bước buông xả chấp thủ, đạt đến sự an ổn nội tâm và hướng đến giải thoát khỏi luân hồi sinh tử(6).
Ba dấu ấn này có mối liên hệ nhân quả mật thiết: chính vì vô thường nên mọi sự nương theo duyên mà thành ấy, không thể đem lại sự thỏa mãn trường cửu, đó là khổ; và cũng chính vì luôn biến đổi, không có tướng trạng cố định, nên không thể tìm thấy một thực thể độc lập, thường hằng nào trong đó, đó là vô ngã. Như vậy, quán chiếu sâu sắc về Vô Thường chính là cửa ngõ dẫn đến tuệ giác về Khổ và Vô Ngã.
I. PHÁP ẤN THỨ NHẤT: VÔ THƯỜNG (ANICCA)
Vô thường chỉ rõ rằng mọi hiện tượng có điều kiện (saṅkhāra) đều luôn ở trong trạng thái biến đổi không ngừng: sinh, trụ, dị, diệt; không có bất cứ pháp nào tồn tại vĩnh viễn hay bất biến. Từ thân thể vật chất cho đến đời sống tâm lý, từ hoàn cảnh xã hội cho đến các mối quan hệ giữa người với người, tất cả đều chịu sự chi phối của quy luật vô thường. Nhận thức này là một trong những nền tảng căn bản nhất của tuệ giác Phật giáo(7).
Trong cả thế giới vật chất lẫn tinh thần, vạn pháp không ngừng chuyển hóa, như dòng sông luôn trôi chảy, không bao giờ dừng lại ở cùng một điểm. Những gì ta cho là “ổn định” hay “bền vững” thực chất chỉ là những trạng thái tạm thời được duy trì bởi nhiều nhân duyên khác nhau. Khi các duyên ấy thay đổi, sự vật cũng đổi thay theo. Nhà thơ Xuân Diệu đã diễn tả sinh động tinh thần vô thường ấy qua những vần thơ quen thuộc:
“Hoa nở để rồi tàn
Trăng tròn để rồi khuyết
Bèo hợp để chia tan
Người gần để ly biệt.”(8)
Trong đời sống hằng ngày, vô thường thể hiện rất rõ qua những biến động mà con người thường khó lường trước. Một công việc tưởng chừng ổn định có thể thay đổi vì hoàn cảnh kinh tế hoặc xã hội; sức khỏe có thể suy giảm theo thời gian; các mối quan hệ thân thiết cũng có thể biến đổi nếu không được nuôi dưỡng bằng sự hiểu biết và cảm thông. Nhận ra vô thường không nhằm gây lo âu hay bi quan, mà giúp con người tỉnh thức hơn trước thực tại, biết trân trọng hiện tại và chuẩn bị tâm lý để thích nghi khi hoàn cảnh đổi thay.
Trong Kinh Tăng Chi Bộ, Đức Thế Tôn nhiều lần dùng những hình ảnh gần gũi với thiên nhiên để minh họa cho tính vô thường của các pháp, ví như sự vận hành của bốn mùa: xuân đến thì hoa nở, thu về thì lá rụng. Các hiện tượng ấy diễn ra theo quy luật tự nhiên, không vì mong muốn chủ quan của con người mà dừng lại hay đổi khác(9).
Truyền thống Phật giáo Nam truyền thường trình bày vô thường qua nhiều phương diện khác nhau, trong đó có thể kể đến thân vô thường (sự sinh diệt và hoại diệt của thân thể), hoàn cảnh vô thường (sự thay đổi của môi trường sống và xã hội), và tâm vô thường (sự sinh khởi và biến mất liên tục của các trạng thái tâm). Cách quán chiếu này giúp hành giả thấy rõ rằng không có bất cứ đối tượng nào đáng để bám víu như một thực thể bền chắc hay đáng tin cậy tuyệt đối.
Trong truyền thống Bắc truyền, tư tưởng vô thường cũng được khẳng định rõ ràng trong Kinh Đại Bát Niết Bàn, với lời dạy quen thuộc:
“Chư hành vô thường, thị sinh diệt pháp.”(10)
Câu kinh này nhấn mạnh rằng tất cả các pháp do nhân duyên tạo thành đều thuộc về sinh diệt, không có tự tính thường hằng. Khi quán chiếu sâu sắc điều này, hành giả dần buông bỏ sự chấp thủ đối với thân tâm và hoàn cảnh, từ đó giảm bớt khổ đau phát sinh từ ảo tưởng về sự bền vững.
Nhận thức vô thường không khiến con người trở nên thụ động hay buông xuôi, mà trái lại, giúp phát sinh một thái độ sống tỉnh táo và linh hoạt. Biết rằng mọi sự đều đổi thay, người học Phật sẽ trân trọng những gì đang có, sống có trách nhiệm hơn với hiện tại, đồng thời không tuyệt vọng khi đối diện với mất mát hay nghịch cảnh. Chính từ tuệ giác vô thường, con đường buông xả và chuyển hóa nội tâm mới dần được mở ra.
II. PHÁP ẤN THỨ HAI: KHỔ (DUKKHA)
Khổ là pháp ấn thứ hai, gắn bó mật thiết với vô thường và phản ánh trực tiếp kinh nghiệm sống của con người. Trong Phật giáo, khổ không chỉ được hiểu là những đau đớn hay bất hạnh hiển nhiên, mà sâu xa hơn, đó là trạng thái bất toại nguyện, không như ý, vốn tiềm ẩn trong mọi pháp hữu vi(11). Chính vì các pháp luôn vô thường và biến đổi, nên không có đối tượng nào có thể đem lại sự thỏa mãn bền lâu cho con người.
Thuật ngữ Dukkha trong tiếng Pāli thường được giải thích là “khó chịu đựng” hoặc “không ổn định”. Chữ “Khổ” trong Hán văn tuy mang nghĩa đau đớn, nhưng trong ngữ cảnh Phật học, nó bao hàm cả cảm giác trống trải, bất an và không viên mãn của đời sống thế tục(12). Nhận thức về khổ, không nhằm tô đậm mặt tiêu cực của cuộc đời, mà để giúp con người nhìn thẳng vào thực tại, từ đó tìm ra con đường thoát khổ.
Giáo lý về khổ, được Đức Phật trình bày rõ ràng trong Khổ Thánh Đế, bài pháp đầu tiên được thuyết giảng tại vườn Lộc Uyển. Trong bài kinh này, Đức Thế Tôn chỉ ra rằng sinh, già, bệnh, chết; thương yêu mà phải chia lìa; mong cầu mà không được toại nguyện; và sự chấp thủ nơi năm uẩn đều là khổ(13). Đây không phải là những nhận định bi quan, mà là sự mô tả trung thực về điều kiện hiện hữu của con người trong vòng luân hồi.
Trong đời sống thường nhật, khổ biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Có những nỗi khổ dễ nhận thấy, như đau đớn do bệnh tật, mất mát người thân hay những biến cố bất ngờ. Bên cạnh đó, còn có những nỗi khổ tinh tế hơn, phát sinh ngay trong những hoàn cảnh tưởng chừng như hạnh phúc: niềm vui không kéo dài, sự thành công luôn đi kèm nỗi lo mất mát, hay sự bất an âm thầm khi con người bám víu vào những gì đang thay đổi. Khi quán chiếu sâu sắc, hành giả nhận ra rằng chính sự chấp thủ vào cái vô thường là nguồn gốc của khổ đau.
Kinh điển thường phân tích khổ thành tám loại khổ, phản ánh đầy đủ những khía cạnh căn bản của đời sống con người:
Ngoài những phân loại trên, Phật giáo còn trình bày ba loại khổ ở mức độ sâu hơn: Khổ khổ (những đau đớn trực tiếp về thân và tâm), Hoại khổ (nỗi khổ phát sinh khi những gì dễ chịu bị thay đổi hoặc mất đi), và Hành khổ (trạng thái bất an vi tế do các pháp hữu vi luôn sinh diệt)(22). Cách phân tích này giúp hành giả thấy rằng ngay cả những trạng thái được xem là “lạc” trong đời sống thế tục cũng không thoát khỏi tính chất khổ, vì chúng không bền vững và lệ thuộc vào điều kiện.
Trong các luận giải của Bắc truyền, đặc biệt là Đại Trí Độ Luận, khổ được xem là hệ quả tất yếu của vô minh và ái dục. Do không thấy rõ vô thường và vô ngã, con người khởi tâm bám víu, từ đó tạo ra khổ đau cho chính mình(23). Đức Thế Tôn từng dùng hình ảnh mạnh mẽ để mô tả thực trạng này, khi Ngài nói rằng toàn thể thế giới đang “bốc cháy” bởi tham, sân và si(24).
Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là khổ trong Phật giáo không phải là định mệnh. Việc nhận diện khổ là bước đầu tiên để chuyển hóa khổ. Khi thấy rõ bản chất của khổ, hành giả không còn trốn tránh hay oán trách, mà bắt đầu tìm ra con đường chấm dứt khổ đau. Con đường ấy chính là Bát Chánh Đạo, được xây dựng trên nền tảng của chánh kiến, tức là thấy đúng về vô thường, khổ và vô ngã.
III. PHÁP ẤN THỨ BA: VÔ NGÃ (ANATTĀ)
Vô ngã là pháp ấn thứ ba, và cũng là giáo lý thường gây nhiều băn khoăn nhất đối với người mới học Phật. Vô ngã không có nghĩa là phủ nhận sự hiện hữu của con người hay đời sống cá nhân, mà nhằm chỉ rõ rằng không có một “cái tôi” hay “tự ngã” nào tồn tại độc lập, thường hằng và bất biến. Những gì ta gọi là “ta” hay “của ta” thực chất chỉ là sự kết hợp tạm thời của nhiều yếu tố do nhân duyên hòa hợp mà thành(25).
Theo lời dạy của Đức Phật, thân và tâm con người được cấu thành bởi năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Năm uẩn này luôn sinh diệt, biến đổi từng sát-na, không có yếu tố nào có thể được xem là một bản ngã cố định. Do không thấy rõ bản chất ấy, con người khởi lên chấp ngã, từ đó sinh ra tham ái, sân hận và sợ hãi. Chính sự chấp thủ này là nguồn gốc sâu xa của khổ đau.
Trong Kinh Tương Ưng, Đức Thế Tôn đã chỉ dạy rất rõ ràng:
“Cái gì vô thường, là khổ; cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, thì không hợp lý để xem đó là: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.”(26)
Lời dạy này không nhằm phủ nhận kinh nghiệm sống của con người, mà giúp hành giả nhìn sâu vào thân tâm để thấy rằng cái gọi là “tôi” chỉ là một tiến trình, chứ không phải một thực thể.
Trong đời sống hằng ngày, sự chấp ngã thường biểu hiện rất tinh tế. Khi một ý kiến bị bác bỏ, ta cảm thấy khó chịu; khi danh dự bị tổn thương, ta sinh tâm chống đối; khi bị mất mát, ta đau khổ như thể chính “bản thân mình” bị xâm hại. Quán chiếu vô ngã giúp hành giả nhận ra rằng những phản ứng ấy, phát sinh từ sự đồng nhất hóa mình với các trạng thái tâm lý hay vai trò xã hội vốn luôn thay đổi. Khi cái thấy này chín muồi, con người trở nên mềm mại hơn, biết lắng nghe và cảm thông hơn trong các mối quan hệ.
Trong truyền thống Phật giáo Nguyên thủy, giáo lý vô ngã được trình bày hệ thống qua sự phân tích năm uẩn, như trong các bài kinh thuộc Trung Bộ Kinh. Qua đó, Đức Thế Tôn chỉ rõ rằng không thể tìm thấy một “cái tôi” độc lập trong bất kỳ uẩn nào, cũng không thể tìm thấy một “tự ngã” nằm ngoài các uẩn(27).
Truyền thống Bắc truyền đã khai triển giáo lý vô ngã một cách sâu rộng hơn qua các kinh Bát-nhã, đặc biệt là Kinh Kim Cang. Qua câu kệ nổi tiếng:
“Nhất thiết hữu vi pháp,
Như mộng huyễn bào ảnh,”(28) nhấn mạnh rằng mọi pháp hữu vi đều không có tự tính, chỉ tồn tại như những hiện tượng nương vào duyên mà sinh khởi. Cái thấy này không dẫn đến hư vô, mà mở ra tuệ giác về tính tương tức và duyên sinh của vạn pháp.
Bồ-tát Long Thọ, trong Trung Quán Luận, đã dùng lý Duyên khởi để luận chứng cho vô ngã. Ngài chỉ ra rằng nếu các pháp có tự tính cố định thì chúng không thể sinh khởi, biến đổi hay tương tác với nhau. Chính vì các pháp không có tự tính, nên chúng mới nương vào nhau mà hiện hữu(29). Từ cái thấy này, vô ngã không còn là một khái niệm trừu tượng, mà trở thành chìa khóa để phá vỡ gốc rễ của mọi chấp thủ.
Quán chiếu vô ngã không khiến con người trở nên lạnh lùng hay xa rời cuộc đời. Trái lại, khi không còn bị ràng buộc bởi cái tôi hẹp hòi, hành giả dễ phát khởi lòng từ bi và tinh thần vị tha. Hiểu rằng mọi hành vi đều là kết quả của nhân duyên, con người biết cảm thông hơn với lỗi lầm của người khác, đồng thời cũng nhẹ nhàng hơn với chính mình. Đây chính là ý nghĩa thực tiễn và nhân bản sâu sắc của giáo lý vô ngã trong đời sống hằng ngày.
IV. MỐI LIÊN HỆ VỚI CÁC GIÁO LÝ KHÁC VÀ ỨNG DỤNG TRONG ĐỜI SỐNG
Tam Pháp Ấn không tồn tại một cách rời rạc, mà là nền tảng xuyên suốt toàn bộ giáo lý của Đức Thế Tôn. Ba dấu ấn này liên hệ mật thiết với Duyên khởi, Tứ Thánh Đế và Bát Chánh Đạo, tạo thành một hệ thống giáo pháp thống nhất, vừa có chiều sâu triết lý, vừa mang tính thực tiễn cao.
Xét trong mối liên hệ với Tứ Thánh Đế, có thể thấy rằng Vô thường và Khổ là cơ sở để nhận diện Khổ Đế: sự thật về khổ đau của đời sống hữu hạn. Khi không thấy rõ vô thường và vô ngã, con người khởi lên ái dục và chấp thủ, từ đó hình thành Tập Đế: nguyên nhân của khổ. Ngược lại, khi quán chiếu sâu sắc Vô ngã, hành giả dần buông bỏ sự bám víu vào thân tâm và các pháp, từ đó có thể trực nhận Diệt Đế, sự chấm dứt khổ đau, tức Niết-bàn. Con đường dẫn đến sự diệt khổ ấy chính là Đạo Đế, được thể hiện cụ thể qua Bát Chánh Đạo, trong đó Chánh Kiến là yếu tố dẫn đầu, bao hàm cái thấy đúng về vô thường, khổ và vô ngã(30).
Trong mối liên hệ với Duyên khởi, Tam Pháp Ấn giúp làm sáng tỏ bản chất của sự tồn tại. Vì các pháp do nhân duyên sinh nên chúng vô thường; vì vô thường nên chúng không thể đem lại sự thỏa mãn bền vững, tức là khổ; và vì hoàn toàn lệ thuộc vào nhân duyên nên chúng không có tự ngã độc lập. Thấy rõ Duyên khởi cũng chính là thấy rõ Tam Pháp Ấn, và ngược lại.
Đức Thế Tôn không khuyến khích người học tiếp nhận giáo lý một cách mù quáng. Trong Kinh Kālāma, Ngài dạy rằng người học cần tự mình quán sát, suy nghiệm và thực chứng để biết điều gì là thiện, điều gì là bất thiện, điều gì đưa đến an lạc hay khổ đau(31). Chính tinh thần này cho thấy Tam Pháp Ấn không phải là những mệnh đề để tin, mà là những thực tại cần được trực tiếp quán chiếu và trải nghiệm.
Trong thực hành, Tam Pháp Ấn không chỉ là nội dung của tư duy hay học hỏi, mà còn là đối tượng quán chiếu trực tiếp trong thiền định. Pháp môn Tứ Niệm Xứ: quán thân, thọ, tâm và pháp, chính là con đường cụ thể để hành giả thể nghiệm ba dấu ấn này. Qua việc quan sát hơi thở, cảm thọ, các trạng thái tâm và các pháp, hành giả dần thấy rõ tính vô thường trong từng sát-na, nhận ra tính bất toại của các pháp hữu vi, và trực nhận sự vắng mặt của một chủ thể cố định đứng sau các kinh nghiệm ấy. Sự quán chiếu liên tục này dẫn đến tuệ quán (vipassanā) và từng bước đoạn trừ khổ đau.
Trong đời sống xã hội, tuệ giác Tam Pháp Ấn giúp con người đối diện với những biến động của cuộc đời, bằng một thái độ tỉnh thức và quân bình hơn. Khi thấy rõ vô thường, con người bớt bám víu vào thành công hay thất bại; khi hiểu rõ khổ, con người biết cảm thông hơn với nỗi đau của chính mình và của người khác; và khi thấu suốt vô ngã, con người giảm bớt ích kỷ, mở lòng chia sẻ và hợp tác. Những giá trị này không chỉ có ý nghĩa trong đời sống cá nhân, mà còn góp phần xây dựng một cộng đồng hài hòa và nhân ái hơn.
Ngày nay, tinh thần của Tam Pháp Ấn cũng được nhiều người vận dụng như một phương cách sống tỉnh thức giữa xã hội hiện đại đầy biến động. Việc quán chiếu vô thường giúp con người không tuyệt vọng trước những đổi thay bất ngờ; quán chiếu khổ giúp họ nhìn thẳng vào những bất toại của đời sống thay vì trốn tránh; và quán chiếu vô ngã giúp nuôi dưỡng sự bao dung, giảm bớt xung đột trong các mối quan hệ. Dù được diễn đạt bằng những ngôn ngữ khác nhau, tinh thần cốt lõi ấy vẫn phản ánh tuệ giác giải thoát mà Đức Phật đã chỉ dạy hơn hai ngàn năm trước.
KẾT LUẬN
Tam Pháp Ấn là cốt lõi của Chánh pháp và là chiếc chìa khóa giúp con người mở ra cái nhìn đúng đắn về thực tại. Thấy rõ vô thường, khổ và vô ngã không khiến đời sống trở nên u ám hay bi quan, mà trái lại, giúp con người buông bỏ những ảo tưởng vốn là nguồn gốc của khổ đau, từ đó sống tỉnh thức, nhẹ nhàng và tự tại hơn giữa dòng đời biến động. Nhất là trong một thế giới đầy biến động và bất an, tuệ giác Tam Pháp Ấn càng trở nên thiết yếu cho đời sống con người hôm nay.
Dù được trình bày trong những bối cảnh và truyền thống khác nhau, Tam Pháp Ấn vẫn là di sản chung của Phật giáo Nam truyền và Bắc truyền, mời gọi mỗi người tự mình quán chiếu và thể nghiệm. Khi ba dấu ấn này không còn chỉ là khái niệm trong sách vở mà trở thành tuệ giác sống động trong đời sống hằng ngày, con đường giải thoát mà Đức Thế Tôn chỉ dạy sẽ dần được mở ra ngay trong hiện tại.
Thích Chúc Xuân
CHÚ THÍCH – TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập II, Tương Ưng Ngũ Uẩn, tr. 13–120, NXB Tôn Giáo, Hà Nội, 2003.
2. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Trung Bộ, Kinh Phân Biệt Thánh Đế (MN 141), tr. 511–520, NXB Tôn Giáo, Hà Nội, 2003.
3. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập II, Kinh SN 22.59 (Vô Ngã Tướng), tr. 59–63, NXB Tôn Giáo, 2003.
4. Phật Thuyết Thánh Pháp Ấn Kinh, Đại Chánh Tân Tu Đại Tạng Kinh, kinh số 103; bản dịch Việt: Viện Nghiên Cứu Phật Học Việt Nam.
5. Long Thọ Bồ-tát, Đại Trí Độ Luận, quyển 22, HT. Thích Thiện Siêu dịch, tr. 310–345, NXB Tôn Giáo, Hà Nội.
6. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập II, Kinh SN 22.59, tr. 59–63, NXB Tôn Giáo, 2003.
7. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập II, Tương Ưng Hành, tr. 1–58, NXB Tôn Giáo, 2003.
8. Xuân Diệu, Thơ Thơ, tr. 45, NXB Đời Nay, Hà Nội, 1938.
9. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I–II, tr. 210–260, NXB Tôn Giáo, Hà Nội, 2003.
10. Kinh Đại Bát Niết Bàn, Hòa thượng Thích Trí Tịnh dịch, phẩm “Chư Hành Vô Thường”, tr. 112–118, NXB Tôn Giáo.
11. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập V, Tương Ưng Đế, tr. 421–450, NXB Tôn Giáo, 2003.
12. Thích Thiện Siêu, Giáo Lý Phật Giáo, tr. 85–102, NXB Tôn Giáo, Hà Nội.
13. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập V, Kinh SN 56.11 (Chuyển Pháp Luân), tr. 420–424, NXB Tôn Giáo, 2003.
14. Kinh Tăng Nhất A-hàm, Đại Chánh Tân Tu Đại Tạng Kinh, kinh số 125; bản dịch Việt: Viện NCPHVN.
15. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Trung Bộ, MN 141 (Phân Biệt Thánh Đế), tr. 511–520, NXB Tôn Giáo, 2003.
16. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập IV, Kinh SN 36.6, tr. 215–218, NXB Tôn Giáo, 2003.
17. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tăng Chi Bộ, tập II, AN 4.184, tr. 356–360, NXB Tôn Giáo, 2003.
18. Kinh A-hàm, Saṃyukta Āgama, Đại Chánh Tân Tu Đại Tạng Kinh, kinh số 99.
19. Kinh Pháp Cú, kệ 215–216, Hòa thượng Thích Minh Châu dịch, tr. 98–99, NXB Tôn Giáo.
20. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I, AN 3.99, tr. 185–188, NXB Tôn Giáo, 2003.
21. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập II, Kinh SN 22.1, tr. 1–5, NXB Tôn Giáo, 2003.
22. Vasubandhu trước tác, A-tì-đạt-ma Câu-xá Luận, chương Tam Khổ, bản dịch Việt, tr. 145–160.
23. Long Thọ Bồ-tát, Đại Trí Độ Luận, quyển 22, tr. 330–345, NXB Tôn Giáo.
24. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập IV, Kinh SN 35.28 (Thế Gian Bốc Cháy), tr. 305–310, NXB Tôn Giáo, 2003.
25. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Trung Bộ, Kinh Ví Dụ Con Rắn (MN 22), tr. 188–205, NXB Tôn Giáo, Hà Nội, 2003.
26. Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, Hòa thượng Thích Trí Tịnh dịch, phẩm cuối, tr. 85–92, NXB Tôn Giáo.
27. Long Thọ Bồ-tát, Trung Quán Luận (Mūlamadhyamakakārikā), chương 1, bản dịch Việt: Viện Nghiên Cứu Phật Học Việt Nam.
28. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập V, các đoạn liên hệ Tứ Thánh Đế, tr. 425–440, NXB Tôn Giáo, 2003.
29. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I, Kinh Kālāma (AN 3.65), tr. 188–192, NXB Tôn Giáo, 2003.
30. Thích Minh Châu (dịch), Kinh Tương Ưng Bộ, tập V, các đoạn liên hệ Bát Chánh Đạo, tr. 440–455, NXB Tôn Giáo, 2003.
31. Kinh Pháp Cú, kệ 277–278, Hòa thượng Thích Minh Châu dịch, tr. 122–123, NXB Tôn Giáo.
