Tỳ vị là gì?
Vị được sách cổ mô tả là một cơ quan rỗng, trên tiếp với thực quản, dưới thông với tiểu trường. Thức ăn từ miệng qua thực quản rồi vào vị, được vị làm chín nhừ. Vì vậy, vị được xem là cái kho lớn, là “bể chứa đồ ăn”.
Tỳ là một cơ quan đặc nằm bên trái của vị, có chức năng hấp thu và vận chuyển chất dinh dưỡng. Đông y gọi
đó là công năng vận hóa. Vận tức là chuyển vận, chuyên chở; hóa tức là tiêu hóa và hấp thu. Tỳ và vị phối hợp với nhau để hoàn thành chức năng tiêu hóa, hấp thu thức ăn và chuyển vận chất dinh dưỡng.
Theo học thuyết tạng tượng của y học cổ truyền, tỳ và vị không hoàn toàn tương ứng với lách và dạ dày trong giải phẫu học phương Tây.
Có thể hiểu đây là hai khái niệm dùng để chỉ hai hệ thống cấu trúc và chức năng của cơ thể trong mối liên hệ hữu cơ với các hệ thống khác. Từ đó có thể thấy chức năng của từng bộ máy giải phẫu như hô hấp, tiêu hóa, tuần hoàn... không lệ thuộc duy nhất vào một tạng tượng nào. Ngược lại, tất cả các tạng tượng đều góp phần thực hiện chức năng của các bộ máy này.
Ví dụ, chức năng tiêu hóa cần có vị để thu nạp và làm nhừ thức ăn, có tỳ để hấp thu và chuyển vận, có đại trường để truyền tống chất cặn bã, có tâm để cung cấp nhiệt, có thận để dự trữ... Như vậy, toàn bộ cơ thể chứ không phải từng tạng tượng riêng lẻ cùng phối hợp thống nhất để thực hiện các chức năng sinh lý.
Sách y cổ Hoàng Đế Nội Kinh có ghi chép: “Khí của người thường nằm ở vị, vị là nơi sinh ra khí ở người thường. Người không có vị khí thì gọi là nghịch, mà nghịch thì sẽ chết”.
Thông thường, những người có tỳ vị không khỏe có thể nhận thấy qua các biểu hiện bên ngoài. Chúng ta thường gặp những người như vậy tại bệnh viện:
Sắc mặt trắng bệch, môi tái nhợt. Có người rất gầy, như thể gió thổi là ngã. Có người lại rất mập, cơ thể to lớn nhưng không hề cường tráng. Nhiều người nói chuyện có tiếng nhưng không có sức, tinh thần thiếu tỉnh táo, tuổi còn trẻ nhưng đã sớm suy nhược.
Người có tỳ vị yếu thường có môi tái nhợt, không hồng hào, môi khô, dễ bong tróc và nứt nẻ.
Những triệu chứng như hôi miệng, nướu sưng đau phần lớn có liên quan đến khả năng tiêu hóa kém của tỳ vị. Ngoài ra, chảy nước miếng khi ngủ cũng là biểu hiện của tình trạng tỳ khí hư.
Khô mũi, khứu giác suy giảm, chảy nước mũi hoặc chảy máu mũi phần lớn đều liên quan đến tỳ vị yếu.
Những người bị đỏ mũi thường là do vị nhiệt. Đầu mũi đau cũng cho thấy chức năng tỳ vị không ổn định.
Tỳ vị yếu dễ dẫn đến thiếu máu, từ đó ảnh hưởng đến gan. Gan khai khiếu ra mắt nên mắt dễ mỏi, nhìn không rõ.
Ngoài ra, tỳ có mối liên hệ mật thiết với khả năng hấp thu của cơ thể. Nếu mắt thường xuyên đỏ hoặc mặt bị sưng phù cũng có thể liên quan đến vấn đề ở tỳ.
Tỳ vị yếu sẽ dẫn đến thận khí không đủ, thường biểu hiện bằng chứng ù tai, thậm chí giảm thính lực.
Bên cạnh đó, nhiều người có tỳ vị suy yếu do làm việc quá sức hoặc tâm trạng không tốt. Đặc biệt vào mùa xuân, gan hỏa dễ tăng cao khiến con người hay cáu giận. Người có tỳ vị yếu thường cảm thấy mệt mỏi, tay chân lạnh và đôi khi đau bụng vào thời điểm này.
Đông y có câu: “Dưỡng tỳ vị chính là dưỡng nguyên khí, dưỡng nguyên khí chính là dưỡng sinh mệnh”.
Tỳ vị khỏe mạnh là nhân tố quan trọng quyết định tuổi thọ dài hay ngắn.
Tim và tỳ giống như hai người mẹ. Muốn chữa bệnh tim thì cần chăm sóc tỳ vị trước.
Tỳ có nhiệm vụ sinh huyết và cung cấp máu cho tim. Khi tỳ gặp vấn đề, không thể ích khí sinh huyết, tim sẽ không được nuôi dưỡng đầy đủ, từ đó làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch.
Gan và tỳ tác động qua lại lẫn nhau.
Có người sau khi ăn xong vẫn cảm thấy đói nhưng vùng gan lại tức khó chịu. Dù uống thuốc đau dạ dày cũng không cải thiện.
Thực chất, triệu chứng này liên quan đến tình trạng gan khí uất kết do áp lực công việc hoặc tâm trạng không tốt. Trước tiên cần điều hòa gan rồi mới giải quyết vấn đề của tỳ vị.
Ngược lại, tỳ vị cũng ảnh hưởng đến gan. Một trong những nguyên nhân gây gan nhiễm mỡ là do tỳ vị tiêu hóa kém, khiến việc xử lý chất thải gặp khó khăn. Các chất này tích tụ tại gan, ảnh hưởng đến chức năng cung cấp máu và các hoạt động sinh lý khác của gan.
Tỳ vị yếu sẽ ảnh hưởng đến phổi đầu tiên.
Phổi được ví như “tể tướng”, phụ tá cho “quân chủ” là tim. Thông qua việc quản lý khí trong cơ thể, phổi giúp điều hòa hoạt động toàn thân.
Tuy nhiên, khí của phổi mạnh hay yếu lại phụ thuộc rất nhiều vào tình trạng của tỳ vị. Người có tỳ vị yếu thường thiếu phế khí, dễ bị cảm lạnh và mắc các bệnh về đường hô hấp.
Tỳ yếu thì thận cũng suy yếu.
Tinh lực dồi dào thì thận khí cũng sung mãn. Sự mạnh yếu của thận có liên quan mật thiết đến khả năng hấp thu và cung cấp dinh dưỡng của tỳ vị.
Tỳ suy yếu kéo dài sẽ làm thận suy yếu theo, biểu hiện qua các triệu chứng như hồi hộp, dễ đổ mồ hôi, sợ lạnh và chân tay lạnh.
Vị bị bệnh phần lớn liên quan đến ăn uống không điều độ.
Tỳ bị bệnh lại thường do lao lực, suy nghĩ nhiều, lo âu và ưu phiền.
Mặc dù nguyên nhân gây bệnh ở tỳ và vị khác nhau nhưng đều cần được điều chỉnh và chăm sóc đồng bộ.
Tỳ vị không khỏe sẽ khiến cơ thể dễ bị lão hóa.
Tỳ vị bị bệnh chủ yếu do ăn uống thiếu điều độ, ăn quá nhiều đồ lạnh làm tổn thương dương khí của tỳ vị. Ngoài ra, lo buồn, tức giận, gan khí không điều hòa cũng tác động mạnh đến tỳ vị.
Huyệt Công Tôn là một trong những huyệt quan trọng liên quan đến tỳ kinh ở chân.
Huyệt nằm ở cạnh trong bàn chân, khoảng 5 cm phía sau khớp ngón chân cái. Khi ấn vào vị trí này nếu cảm thấy đau tức thì có thể đã xác định đúng huyệt.
Huyệt Công Tôn có hiệu quả tốt đối với các vấn đề liên quan đến tỳ vị.
Huyệt này giúp điều hòa axit dạ dày. Khi bị nôn ra nước chua, có thể xoa bóp huyệt Công Tôn một lúc để giảm khó chịu.
Ngoài ra, huyệt còn giúp tăng nhu động ruột non, nâng cao khả năng tiêu hóa. Sau bữa ăn nếu cảm thấy đầy bụng, khó tiêu, việc xoa bóp huyệt Công Tôn có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng này.
Có thể xem huyệt Công Tôn như một "vị thuốc tự nhiên" giúp chăm sóc và bảo vệ tỳ vị.
Đối với những người có tỳ vị yếu, trong nhà bếp nên có sẵn trần bì, tức vỏ quýt phơi lâu năm.
Tục ngữ có câu: “Một lạng trần bì, một lạng vàng”.
Trần bì là vị thuốc Đông y được sử dụng phổ biến, có tác dụng hành khí, điều hòa tiêu hóa, hóa đàm và thường được dùng trong các trường hợp tỳ vị suy yếu.
Khi cho một lượng nhỏ trần bì vào món ăn, không chỉ giúp khử mùi tanh, tăng hương vị và kích thích cảm giác ngon miệng mà còn hỗ trợ điều hòa khí huyết, hóa đàm, giảm tác động của chất béo và chất nhầy đối với tỳ vị.
Theo Secret China
Tâm Di tổng hợp | Tri thức VN
_240.jpg)
_240.jpg)
