Theo Vi Diệu Pháp, sắc (rūpa) có bốn nguồn gốc:
Như đã đề cập, sắc của thân chúng ta không gì khác ngoài các tổng hợp sắc (rūpa-kalāpa). Mỗi tổng hợp sắc đều có ít nhất tám sắc căn bản gồm: địa (đất), thủy (nước), hỏa (lửa), phong (gió), màu sắc, mùi, vị và dưỡng chất. Trong đó, dưỡng chất là yếu tố duy trì sự tồn tại của sắc; khi không còn dưỡng chất, sắc sẽ tan rã.
1. Sắc do nghiệp sanh
Sắc do nghiệp sanh (Kammaja-rūpa) gồm các tổng hợp sắc có mạng căn là yếu tố thứ chín và các tổng hợp mười sắc thuộc nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, tâm và tánh. Vì có mạng căn nên chúng có sự sống. Dưỡng chất (ojā) của các tổng hợp này do nghiệp tạo thành.
Ngay trong sắc do nghiệp sanh, chúng ta có thể thấy rõ chân lý của Thánh đế thứ hai - Tập đế, tức nguồn gốc của khổ. Sắc có sự sống chính là "sanh", thuộc Khổ Thánh đế. Đức Phật dạy trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) rằng sanh khởi lên do ái (taṇhā), và ái phát sinh đối với những gì được xem là khả ý, khả lạc: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp.
Đức Phật cũng giải thích rằng nhân trực tiếp của sự tái sanh là nghiệp (kamma). Tuy nhiên, để nghiệp cho quả phải có ái làm duyên. Dù nghiệp đưa đến tái sanh làm người là thiện nghiệp, nhưng sự tái sanh vẫn xảy ra do thủ; thủ do ái làm duyên và ái lại phát sinh từ vô minh, tức không thấy biết đúng Tứ Thánh đế.
Sắc do nghiệp sanh luôn được tạo ra trong suốt đời sống và là nền tảng của các loại sắc khác.
Mỗi sát-na tâm (cittakkhaṇa) gồm ba giai đoạn:
Ở mỗi giai đoạn đều có sắc do nghiệp mới được sinh khởi. Trong một tiến trình tâm gồm 17 sát-na sẽ có 51 (17 × 3) tổng hợp sắc do nghiệp sanh được tạo ra. Hỏa đại của chúng tiếp tục tạo ra sắc do thời tiết sanh, còn dưỡng chất của chúng tạo ra sắc do vật thực sanh.
2. Sắc do tâm sanh
Sắc do tâm sanh (Cittaja-rūpa) gồm các tổng hợp tám sắc. Dưỡng chất của chúng do tâm tạo (cittaja-ojā), chỉ được tạo ra bởi các tâm khởi lên nương nơi tâm căn, không phải các tâm thuộc ngũ môn.
Ngoài kiết sanh thức (thức tái sanh), hầu hết các tâm nương nơi tâm căn đều tạo ra sắc do tâm sanh.
Một ví dụ dễ thấy là giận dữ và phiền muộn. Đây đều thuộc sân (dosa), khiến tâm tạo ra sắc có hỏa đại tăng mạnh. Vì vậy, khi nổi nóng, cơ thể cũng nóng theo.
Ví dụ khác là sự chuyển động của thân. Khi muốn đi, ý định ấy tạo ra sắc do tâm sanh có phong đại tăng mạnh tại chân và khắp thân thể, làm phát sinh sự vận động. Mỗi chuyển động đều là chuỗi liên tục của những tổng hợp sắc mới sinh rồi diệt.
Một ví dụ nữa là các tâm Thiền chỉ (Samatha), Minh sát (Vipassanā), Đạo (Magga) và Quả (Phala). Đây là những tâm thanh tịnh, cao thượng nên tạo ra rất nhiều sắc thanh tịnh, vi tế. Khi các sắc này xúc chạm thân căn, hành giả cảm nhận sự nhẹ nhàng, an lạc và thư thái.
Những tâm cao thượng ấy cũng khiến sắc màu trở nên sáng chói, giải thích vì sao thân tướng của các bậc tu chứng thường trong sáng, rạng rỡ.
Kinh điển ghi nhận, Đại đức Anuruddha với thiên nhãn thanh tịnh có thể thấy rõ một ngàn thế giới. Điều này được giải thích là nhờ sức mạnh của sắc do tâm cao thượng và sắc do thời tiết sanh.
3. Sắc do thời tiết sanh
Sắc do thời tiết sanh (Utuja-rūpa) cũng gồm các tổng hợp tám sắc. Vì không có mạng căn nên chúng không có sự sống.
Dưỡng chất của chúng do hỏa đại (tejo-dhātu) tạo thành. Chính hỏa đại trong các tổng hợp sắc liên tục tạo ra những thế hệ sắc mới.
Hầu hết các sắc không có sự sống đều do thời tiết tạo thành và duy trì.
Ví dụ rõ nhất là thực vật. Toàn bộ sắc của cây cối được hình thành từ hỏa đại ban đầu trong hạt giống, sau đó tiếp tục phát triển nhờ sức nóng từ đất, mặt trời và nước.
Hỏa đại trong đá, kim loại và khoáng vật rất mạnh nên chúng tồn tại lâu dài. Ngược lại, hỏa đại trong cây mềm, thịt, thức ăn hay nước yếu hơn nên các vật này nhanh chóng hư hoại.
Khi củi cháy, hỏa đại bên ngoài hỗ trợ hỏa đại bên trong làm sức nóng tăng mạnh, khiến sắc bị thiêu hủy.
4. Sắc do vật thực sanh
Sắc do vật thực sanh (Āhāraja-rūpa) cũng gồm các tổng hợp tám sắc. Dưỡng chất của chúng do thức ăn và nước uống tạo nên.
Thức ăn trong bát, trong miệng, thực quản, dạ dày, ruột cũng như máu, mủ và nước tiểu đều chỉ là những tổng hợp sắc do thời tiết tạo thành.
Sức nóng giúp tiêu hóa chính là hỏa đại thuộc các tổng hợp sắc do nghiệp sanh. Khi sức nóng ấy gặp dưỡng chất của thức ăn, sẽ tạo ra những tổng hợp sắc mới do vật thực sanh.
Các tổng hợp này tiếp tục tái tạo nhiều thế hệ sắc khác, đồng thời hỗ trợ cho sắc do nghiệp, tâm và thời tiết sanh.
Thông thường, dưỡng chất từ một bữa ăn có thể tiếp tục tạo sắc trong khoảng bảy ngày, tùy chất lượng thực phẩm. Theo kinh điển, thức ăn của chư thiên có thể duy trì quá trình này từ một đến hai tháng.
Vì mạng căn hiện diện khắp thân nên quá trình tiêu hóa cũng diễn ra khắp cơ thể, tuy ở mức độ yếu hơn. Đây cũng là lý do thuốc bôi hoặc thuốc tiêm dưới da có thể lan tỏa khắp toàn thân.
Kết luận
Trên đây là phần khái lược về bốn nguồn gốc của sắc.
Muốn đạt đến Niết-bàn, hành giả cần thấy sắc đúng như thật, không chỉ dừng ở khái niệm. Trước hết phải thấy sắc là những tổng hợp sắc (rūpa-kalāpa), rồi phá bỏ khối tưởng để thấy các yếu tố riêng biệt của sắc chân đế. Sau đó tiếp tục quán sát sự sinh khởi, nhiệm vụ và sự hoại diệt của từng sắc pháp.
Muốn thực hiện được điều này, hành giả phải bắt đầu bằng thiền Tứ đại, tức quán sát và thấy rõ bốn đại chủng: địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.
Theo Đại lão Thiền sư Pa Auk Sayadaw
